Kinh Đoạn Tận
Mỗi loại cảm thọ che giấu một khuynh hướng ngầm: tham nằm dưới cảm thọ dễ chịu, chống đối nằm dưới cảm thọ đau khổ, vô minh nằm dưới cảm thọ trung tính. Buông bỏ được cả ba khuynh hướng ấy là cắt đứt khát ái và chấm dứt đau khổ, như các bài kệ cuối kinh nhắc lại.
Điểm thực hànhKhi thấy dễ chịu, hãy canh chừng cơn tham đang nhen nhóm; khi thấy đau khổ, hãy canh chừng sự chống đối; khi thấy nhàm chán trống rỗng, hãy canh chừng sự mơ hồ không biết rõ.
1. Phẩm Có Kệ Kinh Đoạn Tận Đức Phật dạy: “Này các Tỷ-kheo, có ba loại cảm thọ này.” Ba loại ấy là gì? Cảm thọ dễ chịu, cảm thọ đau khổ, và cảm thọ không đau khổ cũng không dễ chịu. Này các Tỷ-kheo, với cảm thọ dễ chịu, cần buông bỏ khuynh hướng tham nằm ngầm bên dưới. Với cảm thọ đau khổ, cần buông bỏ khuynh hướng chống đối nằm ngầm bên dưới. Với cảm thọ không đau cũng không dễ chịu, cần buông bỏ khuynh hướng vô minh nằm ngầm bên dưới. Này các Tỷ-kheo, khi một vị Tỷ-kheo đã buông bỏ khuynh hướng tham ngầm dưới cảm thọ dễ chịu, đã buông bỏ khuynh hướng chống đối ngầm dưới cảm thọ đau khổ, và đã buông bỏ khuynh hướng vô minh ngầm dưới cảm thọ không đau cũng không dễ chịu, vị ấy được gọi là vị Tỷ-kheo không còn khuynh hướng ngầm, thấy đúng, đã cắt đứt khát ái, đã tháo bỏ các trói buộc, và nhờ hiểu đúng tận cùng về tính kiêu mạn, vị ấy đã chấm dứt đau khổ.”
Không tuệ tri cảm thọ,
Ðây gọi tham tùy miên,
Không thấy rõ xuất ly.
Nếu cảm giác khổ thọ,
Không tuệ tri cảm thọ,
Ðây gọi sân tùy miên,
Không thấy rõ xuất ly.
Với bất khổ bất lạc,
Bậc Ðại trí thuyết giảng,
Nếu hoan hỷ thọ ấy,
Không thoát được khổ đau.
Vị Tỷ-kheo nhiệt tình,
Tỉnh giác, không cuồng trí,
Ðối với tất cả thọ,
Bậc Hiền trí liễu tri.
Vị ấy liễu tri thọ,
Hiện tại không lậu hoặc,
Thân hoại, bậc Pháp trú
Ðại trí vượt ước lường.
Nghĩa là
Khi cảm nhận cảm thọ dễ chịu mà không hiểu rõ cảm thọ, thì khuynh hướng tham nằm ngầm vẫn còn đó, vì không thấy lối thoát khỏi nó. Khi cảm nhận cảm thọ đau khổ mà không hiểu rõ cảm thọ, thì khuynh hướng chống đối nằm ngầm vẫn còn đó, vì không thấy lối thoát khỏi nó. Còn với cảm thọ yên lặng, không đau không vui, mà bậc có trí tuệ rộng lớn đã giảng dạy: nếu vui thích với cảm thọ ấy, thì vẫn chưa thoát khỏi đau khổ. Nhưng khi vị Tỷ-kheo nhiệt tâm tu tập, không lơi lỏng tỉnh giác, vị hiền trí ấy hiểu rõ tất cả các cảm thọ. Khi đã hiểu rõ các cảm thọ như vậy, ngay trong đời này vị ấy không còn lậu hoặc. Khi thân này tan rã, vị ấy vững vàng trong Pháp, có trí tuệ lớn, không còn bị tính đếm hay gọi tên được nữa.
Bài thứ 3.