Hạng Người Ít Nghe

Đức Phật dạy: người phàm ít nghe Pháp còn có thể chán, buông và thoát khỏi thân thể do bốn yếu tố lớn hợp thành, vì họ thấy thân tăng giảm, còn — mất; nhưng với cái gọi là tâm, là ý, là thức thì họ không buông nổi, vì từ lâu đã bám vào nó với ý nghĩ: cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là bản ngã của tôi. Thân còn đứng yên được nhiều năm, còn tâm thì sinh diệt đổi khác suốt ngày đêm như con khỉ chuyền cành; vị thánh đệ tử đã nghe Pháp suy xét kỹ lý duyên khởi, chán lìa cả năm uẩn và được giải thoát.

Điểm thực hành

Trong một ngày, hãy bắt gặp một ý nghĩ vừa sinh đã diệt và đổi khác, rồi tự nhắc: tâm thay đổi nhanh như vậy thì không thể là một bản ngã bền chắc.

Phẩm Lớn Hạng Người Ít Nghe Tôi nghe kể lại như vầy: Một lần, Đức Phật đang ở Xá-vệ, trong Thắng Lâm, vườn của ông Cấp Cô Độc. — Này các Tỷ-kheo, một người phàm ít được nghe Pháp vẫn có thể sinh lòng chán, hết ham muốn và được buông thoát đối với cái thân do bốn yếu tố lớn hợp thành này. Vì sao vậy? Vì người ta nhìn thấy cái thân do bốn yếu tố lớn hợp thành này có lúc tăng lên, có lúc giảm xuống, có lúc được mang lấy, có lúc bị bỏ xuống, này các Tỷ-kheo. Chính vì vậy, đối với thân này, người phàm ít nghe Pháp vẫn có thể sinh lòng chán, hết ham muốn và được buông thoát. Nhưng đối với cái được gọi là tâm, cũng gọi là ý, cũng gọi là thức, này các Tỷ-kheo, người phàm ít nghe Pháp lại không đủ sức sinh lòng chán, không đủ sức hết ham muốn, không đủ sức buông thoát khỏi nó.

Vì sao vậy? Vì từ lâu lắm rồi, này các Tỷ-kheo, người phàm ít nghe Pháp đã dính chặt vào nó, coi nó là của mình, và nắm giữ sai lầm rằng: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là bản ngã của tôi.” Chính vì vậy, đối với nó, người phàm ít nghe Pháp không đủ sức sinh lòng chán, không đủ sức hết ham muốn, không đủ sức buông thoát. Này các Tỷ-kheo, người phàm ít nghe Pháp thà xem cái thân do bốn yếu tố lớn hợp thành này là bản ngã của mình còn hơn là xem tâm như vậy. Vì sao vậy? Vì cái thân do bốn yếu tố lớn hợp thành này, này các Tỷ-kheo, người ta thấy nó đứng yên được một năm, đứng yên được hai năm, ba năm, bốn năm, năm năm, mười năm, hai mươi năm, ba mươi năm, bốn mươi năm, năm mươi năm, một trăm năm, và còn lâu hơn nữa.

Còn cái được gọi là tâm, cũng gọi là ý, cũng gọi là thức, này các Tỷ-kheo, thì suốt đêm và ngày, nó sinh lên là một thứ khác, diệt đi là một thứ khác. Ví như một con khỉ đi lại trong rừng núi: nó nắm lấy một cành cây, buông cành ấy ra rồi nắm lấy một cành khác, buông cành ấy ra rồi lại nắm lấy một cành khác nữa; cũng vậy, này các Tỷ-kheo, cái được gọi là tâm, cũng gọi là ý, cũng gọi là thức ấy, suốt đêm và ngày, sinh lên là một thứ khác, diệt đi là một thứ khác. Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị thánh đệ tử đã được nghe Pháp chú tâm kỹ càng và hợp lý vào chính lý duyên khởi: “Khi cái này có mặt thì cái kia có mặt; do cái này sinh lên nên cái kia sinh lên; khi cái này không có mặt thì cái kia không có mặt; do cái này tắt đi nên cái kia tắt đi — nghĩa là:

Có vô minh thì có các hành; có các hành thì có thức; có thức thì có danh và sắc; có danh và sắc thì có sáu xứ; có sáu xứ thì có sự tiếp xúc; có sự tiếp xúc thì có cảm thọ; có cảm thọ thì có khát ái; có khát ái thì có bám giữ; có bám giữ thì có đời sống tiếp diễn; có đời sống tiếp diễn thì có sự sinh ra; có sự sinh ra thì già và chết, sầu muộn, than khóc, đau đớn, buồn phiền và tuyệt vọng kéo đến; cả khối khổ to lớn ấy hình thành như vậy đó. Khi vô minh tàn lụi và tắt hẳn không còn sót lại thì các hành tắt; các hành tắt thì thức tắt; thức tắt thì danh và sắc tắt; danh và sắc tắt thì sáu xứ tắt; sáu xứ tắt thì sự tiếp xúc tắt; sự tiếp xúc tắt thì cảm thọ tắt; cảm thọ tắt thì khát ái tắt; khát ái tắt thì sự bám giữ tắt; bám giữ tắt thì đời sống tiếp diễn tắt; đời sống tiếp diễn tắt thì sự sinh ra tắt; sự sinh ra tắt thì già và chết, sầu muộn, than khóc, đau đớn, buồn phiền và tuyệt vọng đều tắt; cả khối khổ to lớn ấy dừng lại như vậy đó.”

Thấy rõ như vậy, này các Tỷ-kheo, vị thánh đệ tử đã được nghe Pháp sinh lòng chán đối với sắc, chán đối với cảm thọ, chán đối với tri giác, chán đối với các hành, chán đối với thức; khi đã chán thì ham muốn tàn lụi; ham muốn tàn lụi thì được giải thoát; khi đã giải thoát, vị ấy biết rõ: mình đã giải thoát. Vị ấy hiểu rõ: “Sự tái sinh đã hết, đời sống thánh thiện đã sống trọn, việc cần làm đã làm xong, không còn gì thêm nữa ở nơi này.”” Bài thứ 1.