Giảng về chân lý

Bài này phân tích bốn Thánh đế theo nhiều lớp: mỗi đế có bốn ý nghĩa riêng (khổ là áp bức, hữu vi, thiêu đốt, biến hoại...); bốn đế được một trí thấu triệt trong một lần theo bốn, chín, rồi mười hai và mười sáu khía cạnh; các đế có hai, sáu, rồi mười hai đặc tính, và được phân loại thiện, bất thiện, vô ký. Nửa sau áp dụng chân lý vào vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất khỏi của năm thủ uẩn, rồi truy nguyên toàn bộ chuỗi duyên khởi theo ba ý nghĩa tìm kiếm, nắm bắt và thấu triệt, gán mỗi chi phần của chuỗi vào các Thánh đế.

Phân Tích Đạo Phẩm 2 — Phẩm Song Tuần 2.2. Giảng về chân lý Duyên khởi của phần trước. “Này các Tỷ-kheo, có bốn điều này là thật, không sai, không khác. Bốn điều nào? “Đây là khổ” — này các Tỷ-kheo, điều này là thật, không sai, không khác; “đây là nguồn gốc của khổ” là thật, không sai, không khác; “đây là sự diệt của khổ” là thật, không sai, không khác; “đây là con đường dẫn đến sự diệt của khổ” là thật, không sai, không khác. Này các Tỷ-kheo, đó là bốn điều thật, không sai, không khác.”

2.2.1. Phân tích đoạn kinh thứ nhất

Khổ là chân lý theo ý nghĩa thật (không khác) là thế nào? Bốn ý nghĩa khổ của khổ là thật, không sai, không khác. Ý nghĩa của khổ là: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — bốn ý nghĩa khổ này của khổ là thật, không sai, không khác. Như vậy, khổ là chân lý theo ý nghĩa thật. Tập khởi là chân lý theo ý nghĩa thật là thế nào? Bốn ý nghĩa tập khởi của tập khởi là thật, không sai, không khác. Ý nghĩa của tập khởi là: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — bốn ý nghĩa tập khởi này của tập khởi là thật, không sai, không khác. Như vậy, tập khởi là chân lý theo ý nghĩa thật. Diệt là chân lý theo ý nghĩa thật là thế nào? Bốn ý nghĩa diệt của diệt là thật, không sai, không khác.

Ý nghĩa của diệt là: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — bốn ý nghĩa diệt này của diệt là thật, không sai, không khác. Như vậy, diệt là chân lý theo ý nghĩa thật. Đạo là chân lý theo ý nghĩa thật là thế nào? Bốn ý nghĩa đạo của đạo là thật, không sai, không khác. Ý nghĩa của đạo là: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — bốn ý nghĩa đạo này của đạo là thật, không sai, không khác. Như vậy, đạo là chân lý theo ý nghĩa thật. Theo mấy khía cạnh, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt? Theo bốn khía cạnh, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Theo ý nghĩa thật, theo ý nghĩa vô ngã, theo ý nghĩa chân lý, theo ý nghĩa thấu triệt — với bốn khía cạnh này, bốn chân lý được gồm vào một.

Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa thật là thế nào? Theo bốn khía cạnh theo ý nghĩa thật, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần. Ý nghĩa khổ của khổ là ý nghĩa thật; ý nghĩa tập khởi của tập khởi là ý nghĩa thật; ý nghĩa diệt của diệt là ý nghĩa thật; ý nghĩa đạo của đạo là ý nghĩa thật — với bốn khía cạnh này theo ý nghĩa thật, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa vô ngã là thế nào? Theo bốn khía cạnh theo ý nghĩa vô ngã, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần. Ý nghĩa khổ của khổ là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa tập khởi của tập khởi là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa diệt của diệt là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa đạo của đạo là ý nghĩa vô ngã — với bốn khía cạnh này theo ý nghĩa vô ngã, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa chân lý là thế nào? Theo bốn khía cạnh theo ý nghĩa chân lý, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần.

Ý nghĩa khổ của khổ là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa tập khởi của tập khởi là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa diệt của diệt là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa đạo của đạo là ý nghĩa chân lý — với bốn khía cạnh này theo ý nghĩa chân lý, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa thấu triệt là thế nào? Theo bốn khía cạnh theo ý nghĩa thấu triệt, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần. Ý nghĩa khổ của khổ là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa tập khởi của tập khởi là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa diệt của diệt là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa đạo của đạo là ý nghĩa thấu triệt — với bốn khía cạnh này theo ý nghĩa thấu triệt, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất.

Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Theo mấy khía cạnh, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt? Cái gì vô thường thì cái ấy là khổ; cái gì khổ thì cái ấy vô thường; cái vừa vô thường vừa khổ thì là vô ngã. Cái vừa vô thường, vừa khổ, vừa vô ngã thì là thật. Cái vừa vô thường, vừa khổ, vừa vô ngã, vừa thật thì là chân lý. Cái vừa vô thường, vừa khổ, vừa vô ngã, vừa thật, vừa là chân lý thì được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Theo mấy khía cạnh, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt?

Theo chín khía cạnh, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Theo ý nghĩa thật, theo ý nghĩa vô ngã, theo ý nghĩa chân lý, theo ý nghĩa thấu triệt, theo ý nghĩa thắng tri, theo ý nghĩa hiểu trọn vẹn, theo ý nghĩa đoạn trừ, theo ý nghĩa tu tập, theo ý nghĩa chứng ngộ — với chín khía cạnh này, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa thật là thế nào? Theo chín khía cạnh theo ý nghĩa thật, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần. ý nghĩa khổ của khổ là ý nghĩa thật; ý nghĩa tập khởi của tập khởi là ý nghĩa thật; ý nghĩa diệt của diệt là ý nghĩa thật; ý nghĩa đạo của đạo là ý nghĩa thật; ý nghĩa thắng tri của thắng tri là ý nghĩa thật; ý nghĩa hiểu trọn vẹn của hiểu trọn vẹn là ý nghĩa thật; ý nghĩa đoạn trừ của đoạn trừ là ý nghĩa thật; ý nghĩa tu tập của tu tập là ý nghĩa thật; ý nghĩa chứng ngộ của chứng ngộ là ý nghĩa thật — với chín khía cạnh này theo ý nghĩa thật, bốn chân lý được gồm vào một.

Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa vô ngã là thế nào? Theo chín khía cạnh theo ý nghĩa vô ngã, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: ý nghĩa khổ của khổ là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa tập khởi của tập khởi là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa diệt của diệt là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa đạo của đạo là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa thắng tri của thắng tri là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa hiểu trọn vẹn của hiểu trọn vẹn là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa đoạn trừ của đoạn trừ là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa tu tập của tu tập là ý nghĩa vô ngã; ý nghĩa chứng ngộ của chứng ngộ là ý nghĩa vô ngã — với chín khía cạnh này theo ý nghĩa vô ngã, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa chân lý là thế nào? Theo chín khía cạnh theo ý nghĩa chân lý, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: ý nghĩa khổ của khổ là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa tập khởi của tập khởi là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa diệt của diệt là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa đạo của đạo là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa thắng tri của thắng tri là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa hiểu trọn vẹn của hiểu trọn vẹn là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa đoạn trừ của đoạn trừ là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa tu tập của tu tập là ý nghĩa chân lý; ý nghĩa chứng ngộ của chứng ngộ là ý nghĩa chân lý — với chín khía cạnh này theo ý nghĩa chân lý, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa thấu triệt là thế nào? Theo chín khía cạnh theo ý nghĩa thấu triệt, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần. ý nghĩa khổ của khổ là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa tập khởi của tập khởi là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa diệt của diệt là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa đạo của đạo là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa thắng tri của thắng tri là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa hiểu trọn vẹn của hiểu trọn vẹn là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa đoạn trừ của đoạn trừ là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa tu tập của tu tập là ý nghĩa thấu triệt; ý nghĩa chứng ngộ của chứng ngộ là ý nghĩa thấu triệt — với chín khía cạnh này theo ý nghĩa thấu triệt, bốn chân lý được gồm vào một.

Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Theo mấy khía cạnh, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt? Theo mười hai khía cạnh, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Theo ý nghĩa thật, theo ý nghĩa vô ngã, theo ý nghĩa chân lý, theo ý nghĩa thấu triệt, theo ý nghĩa biết rõ, theo ý nghĩa biết trọn vẹn, theo ý nghĩa pháp, theo ý nghĩa thật, theo ý nghĩa đã được biết, theo ý nghĩa chứng ngộ, theo ý nghĩa chạm đến, theo ý nghĩa chứng ngộ toàn diện — với mười hai khía cạnh này, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất.

Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa thật là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa thật, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần. Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa thật; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa thật; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa thật; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa thật — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa thật, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất.

Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa vô ngã là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa vô ngã, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa vô ngã; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa vô ngã; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa vô ngã; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa vô ngã — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa vô ngã, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa chân lý là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa chân lý, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa chân lý; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa chân lý; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa chân lý; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa chân lý — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa chân lý, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa thấu triệt là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa thấu triệt, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa thấu triệt; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa thấu triệt; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa thấu triệt; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa thấu triệt — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa thấu triệt, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa biết rõ là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa biết rõ, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa biết rõ; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa biết rõ; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa biết rõ; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa biết rõ — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa biết rõ, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa biết trọn vẹn là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa biết trọn vẹn, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa biết trọn vẹn; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa biết trọn vẹn; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa biết trọn vẹn; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa biết trọn vẹn — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa biết trọn vẹn, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa pháp là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa pháp, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa pháp; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa pháp; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa pháp; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa pháp — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa pháp, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa thật là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa thật, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa thật; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa thật; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa thật; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa thật — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa thật, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa đã được biết là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa đã được biết, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa đã được biết; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa đã được biết; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa đã được biết; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa đã được biết — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa đã được biết, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa chứng ngộ là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa chứng ngộ, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa chứng ngộ; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa chứng ngộ; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa chứng ngộ; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa chứng ngộ — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa chứng ngộ, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa chạm đến là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa chạm đến, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần: Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa chạm đến; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa chạm đến; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa chạm đến; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa chạm đến — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa chạm đến, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất. Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt.

Bốn chân lý được thấu triệt trong một lần theo ý nghĩa chứng ngộ toàn diện là thế nào? Theo mười sáu khía cạnh theo ý nghĩa chứng ngộ toàn diện, bốn chân lý được thấu triệt trong một lần. Của khổ: áp bức, bị tạo tác (hữu vi), thiêu đốt, biến hoại — là ý nghĩa chứng ngộ toàn diện; của tập khởi: tích lũy, nguồn gốc, trói buộc, chướng ngại — là ý nghĩa chứng ngộ toàn diện; của diệt: thoát ra, viễn ly, không bị tạo tác (vô vi), bất tử — là ý nghĩa chứng ngộ toàn diện; của đạo: dẫn ra, nguyên nhân, thấy, chủ đạo — là ý nghĩa chứng ngộ toàn diện — với mười sáu khía cạnh này theo ý nghĩa chứng ngộ toàn diện, bốn chân lý được gồm vào một. Cái được gồm vào một là tính đồng nhất.

Tính đồng nhất ấy được thấu triệt bởi một trí — bốn chân lý được thấu triệt trong một lần thấu triệt. Các chân lý có mấy đặc tính? Các chân lý có hai đặc tính. Đặc tính bị tạo tác (hữu vi) và đặc tính không bị tạo tác (vô vi) — hai đặc tính này của các chân lý. Các chân lý có mấy đặc tính? Các chân lý có sáu đặc tính. Đối với các chân lý bị tạo tác: sự sinh được nhận biết, sự diệt được nhận biết, sự biến đổi khi đang tồn tại được nhận biết; đối với chân lý không bị tạo tác: sự sinh không được nhận biết, sự diệt không được nhận biết, sự biến đổi khi đang tồn tại không được nhận biết — sáu đặc tính này của các chân lý. Các chân lý có mấy đặc tính?

Các chân lý có mười hai đặc tính. Khổ đế: sự sinh được nhận biết, sự diệt được nhận biết, sự biến đổi khi đang tồn tại được nhận biết; Tập đế: sự sinh được nhận biết, sự diệt được nhận biết, sự biến đổi khi đang tồn tại được nhận biết; Đạo đế: sự sinh được nhận biết, sự diệt được nhận biết, sự biến đổi khi đang tồn tại được nhận biết; Diệt đế: sự sinh không được nhận biết, sự diệt không được nhận biết, sự biến đổi khi đang tồn tại không được nhận biết — mười hai đặc tính này của các chân lý. Trong bốn chân lý, mấy chân lý là thiện, mấy là bất thiện, mấy là không thiện không bất thiện (vô ký)? Tập đế là bất thiện, Đạo đế là thiện, Diệt đế là vô ký.

Khổ đế có thể là thiện, có thể là bất thiện, có thể là vô ký. Có thể chăng: ba chân lý được gồm trong một chân lý, và một chân lý được gồm trong ba chân lý? Có thể, theo cách nói dựa trên nền tảng. Có thể như thế nào? Khổ đế nào là bất thiện, và Tập đế là bất thiện — như vậy, theo ý nghĩa bất thiện, hai chân lý được gồm trong một chân lý, một chân lý được gồm trong hai chân lý. Khổ đế nào là thiện, và Đạo đế là thiện — như vậy, theo ý nghĩa thiện, hai chân lý được gồm trong một chân lý, một chân lý được gồm trong hai chân lý. Khổ đế nào là vô ký, và Diệt đế là vô ký — như vậy, theo ý nghĩa vô ký, hai chân lý được gồm trong một chân lý, một chân lý được gồm trong hai chân lý.

Như vậy, có thể là ba chân lý được gồm trong một chân lý, một chân lý được gồm trong ba chân lý, theo cách nói dựa trên nền tảng.

2.2.2. Bản Pāli của đoạn kinh thứ hai

“Này các Tỷ-kheo, trước khi giác ngộ, khi Ta còn là Bồ-tát chưa giác ngộ, Ta đã nghĩ — “Vị ngọt của sắc là gì, sự nguy hiểm của sắc là gì, sự xuất khỏi sắc là gì; vị ngọt của thọ là gì, sự nguy hiểm của thọ là gì, sự xuất khỏi thọ là gì; vị ngọt của tưởng là gì, sự nguy hiểm của tưởng là gì, sự xuất khỏi tưởng là gì; vị ngọt của các hành là gì, sự nguy hiểm của các hành là gì, sự xuất khỏi các hành là gì; vị ngọt của thức là gì, sự nguy hiểm của thức là gì, sự xuất khỏi thức là gì?” Này các Tỷ-kheo, Ta đã nghĩ tiếp — “Lạc và hỷ nào sinh khởi nương vào sắc — đó là vị ngọt của sắc. Sắc là vô thường, là khổ, có bản chất biến đổi — đó là sự nguy hiểm của sắc.

Sự điều phục và dứt bỏ dục tham đối với sắc — đó là sự xuất khỏi sắc. Lạc và hỷ nào sinh khởi nương vào thọ — đó là vị ngọt của thọ. Thọ là vô thường, là khổ, có bản chất biến đổi — đó là sự nguy hiểm của thọ. Sự điều phục và dứt bỏ dục tham đối với thọ — đó là sự xuất khỏi thọ. Lạc và hỷ nào sinh khởi nương vào tưởng — đó là vị ngọt của tưởng. Tưởng là vô thường, là khổ, có bản chất biến đổi — đó là sự nguy hiểm của tưởng. Sự điều phục và dứt bỏ dục tham đối với tưởng — đó là sự xuất khỏi tưởng. Lạc và hỷ nào sinh khởi nương vào các hành — đó là vị ngọt của các hành. Các hành là vô thường, là khổ, có bản chất biến đổi — đó là sự nguy hiểm của các hành. Sự điều phục và dứt bỏ dục tham đối với các hành — đó là sự xuất khỏi các hành.

Lạc và hỷ nào sinh khởi nương vào thức — đó là vị ngọt của thức. Thức là vô thường, là khổ, có bản chất biến đổi — đó là sự nguy hiểm của thức. Sự điều phục và dứt bỏ dục tham đối với thức — đó là sự xuất khỏi thức.” “Này các Tỷ-kheo, chừng nào Ta chưa biết như thật năm thủ uẩn này theo vị ngọt là vị ngọt, theo sự nguy hiểm là sự nguy hiểm, theo sự xuất khỏi là sự xuất khỏi, thì chừng ấy Ta chưa tuyên bố trong thế gian này — gồm chư thiên, Ma vương, Phạm thiên, và quần sinh gồm Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên và loài người — rằng Ta đã giác ngộ Vô thượng Chánh đẳng giác. Nhưng khi Ta đã biết như thật năm thủ uẩn này theo vị ngọt là vị ngọt, theo sự nguy hiểm là sự nguy hiểm, theo sự xuất khỏi là sự xuất khỏi, thì khi ấy, này các Tỷ-kheo, Ta mới tuyên bố trong thế gian này — gồm chư thiên, Ma vương, Phạm thiên, và quần sinh gồm Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên và loài người — rằng Ta đã giác ngộ Vô thượng Chánh đẳng giác.

Trí và cái thấy đã sinh nơi Ta — “sự giải thoát của Ta là không lay chuyển. Đây là đời sống cuối cùng; nay không còn tái sinh nữa.””

2.2.3. Phân tích đoạn kinh thứ hai

“Lạc và hỷ nào sinh khởi nương vào sắc — đó là vị ngọt của sắc” — sự thấu triệt về đoạn trừ (ở đây) là Tập đế. “Sắc là vô thường, là khổ, có bản chất biến đổi — đó là sự nguy hiểm của sắc” — sự thấu triệt về hiểu trọn vẹn (ở đây) là Khổ đế. “Sự điều phục và dứt bỏ dục tham đối với sắc — đó là sự xuất khỏi sắc” — sự thấu triệt về chứng ngộ (ở đây) là Diệt đế. Kiến, tư duy, ngữ, nghiệp, mạng, tinh tấn, niệm, định nào có mặt trong ba trường hợp này — sự thấu triệt về tu tập (ở đây) là Đạo đế. “Lạc và hỷ nào sinh khởi nương vào thọ — đó là vị ngọt của thọ” — sự thấu triệt về đoạn trừ là Tập đế. “Thọ là vô thường, là khổ, có bản chất biến đổi — đó là sự nguy hiểm của thọ” — sự thấu triệt về hiểu trọn vẹn là Khổ đế. “Sự điều phục và dứt bỏ dục tham đối với thọ — đó là sự xuất khỏi thọ” — sự thấu triệt về chứng ngộ là Diệt đế. Kiến, tư duy, ngữ, nghiệp, mạng, tinh tấn, niệm, định nào có mặt trong ba trường hợp này — sự thấu triệt về tu tập là Đạo đế.

“Lạc và hỷ nào sinh khởi nương vào tưởng — đó là vị ngọt của tưởng” — sự thấu triệt về đoạn trừ là Tập đế. “Tưởng là vô thường, là khổ, có bản chất biến đổi — đó là sự nguy hiểm của tưởng” — sự thấu triệt về hiểu trọn vẹn là Khổ đế. “Sự điều phục và dứt bỏ dục tham đối với tưởng — đó là sự xuất khỏi tưởng” — sự thấu triệt về chứng ngộ là Diệt đế. Kiến, tư duy, ngữ, nghiệp, mạng, tinh tấn, niệm, định nào có mặt trong ba trường hợp này — sự thấu triệt về tu tập là Đạo đế. “Lạc và hỷ nào sinh khởi nương vào các hành — đó là vị ngọt của các hành” — sự thấu triệt về đoạn trừ là Tập đế. “Các hành là vô thường, là khổ, có bản chất biến đổi — đó là sự nguy hiểm của các hành” — sự thấu triệt về hiểu trọn vẹn là Khổ đế. “Sự điều phục và dứt bỏ dục tham đối với các hành — đó là sự xuất khỏi các hành” — sự thấu triệt về chứng ngộ là Diệt đế. Kiến, tư duy, ngữ, nghiệp, mạng, tinh tấn, niệm, định nào có mặt trong ba trường hợp này — sự thấu triệt về tu tập là Đạo đế.

“Lạc và hỷ nào sinh khởi nương vào thức — đó là vị ngọt của thức” — sự thấu triệt về đoạn trừ là Tập đế. “Thức là vô thường, là khổ, có bản chất biến đổi — đó là sự nguy hiểm của thức” — sự thấu triệt về hiểu trọn vẹn là Khổ đế. “Sự điều phục và dứt bỏ dục tham đối với thức — đó là sự xuất khỏi thức” — sự thấu triệt về chứng ngộ là Diệt đế. Kiến, tư duy, ngữ, nghiệp, mạng, tinh tấn, niệm, định nào có mặt trong ba trường hợp này — sự thấu triệt về tu tập là Đạo đế. “Chân lý” — theo mấy ý nghĩa là chân lý? Theo ý nghĩa tìm kiếm, theo ý nghĩa nắm bắt, theo ý nghĩa thấu triệt. Chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm là thế nào? Già và chết có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm.

Già và chết có nhân là sinh, có nguồn là sinh, sinh từ sinh, phát sinh từ sinh — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ già và chết, hiểu rõ nguồn của già và chết, hiểu rõ sự diệt của già và chết, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của già và chết — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt. Sinh có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm. Sinh có nhân là hữu, có nguồn là hữu, sinh từ hữu, phát sinh từ hữu — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ sinh, hiểu rõ nguồn của sinh, hiểu rõ sự diệt của sinh, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của sinh — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt.

Hữu có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm. Hữu có nhân là thủ, có nguồn là thủ, sinh từ thủ, phát sinh từ thủ — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ hữu, hiểu rõ nguồn của hữu, hiểu rõ sự diệt của hữu, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của hữu — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt. Thủ có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm. Thủ có nhân là ái, có nguồn là ái, sinh từ ái, phát sinh từ ái — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ thủ, hiểu rõ nguồn của thủ, hiểu rõ sự diệt của thủ, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của thủ — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt.

Ái có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm. Ái có nhân là thọ, có nguồn là thọ, sinh từ thọ, phát sinh từ thọ — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ ái, hiểu rõ nguồn của ái, hiểu rõ sự diệt của ái, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của ái — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt. Thọ có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm. Thọ có nhân là xúc, có nguồn là xúc, sinh từ xúc, phát sinh từ xúc — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ thọ, hiểu rõ nguồn của thọ, hiểu rõ sự diệt của thọ, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của thọ — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt.

Xúc có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm. Xúc có nhân là sáu xứ, có nguồn là sáu xứ, sinh từ sáu xứ, phát sinh từ sáu xứ — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ xúc, hiểu rõ nguồn của xúc, hiểu rõ sự diệt của xúc, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của xúc — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt. Sáu xứ có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm. Sáu xứ có nhân là danh sắc, có nguồn là danh sắc, sinh từ danh sắc, phát sinh từ danh sắc — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ sáu xứ, hiểu rõ nguồn của sáu xứ, hiểu rõ sự diệt của sáu xứ, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của sáu xứ — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt.

Danh sắc có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm. Danh sắc có nhân là thức, có nguồn là thức, sinh từ thức, phát sinh từ thức — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ danh sắc, hiểu rõ nguồn của danh sắc, hiểu rõ sự diệt của danh sắc, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của danh sắc — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt. Thức có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm. Thức có nhân là các hành, có nguồn là các hành, sinh từ các hành, phát sinh từ các hành — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ thức, hiểu rõ nguồn của thức, hiểu rõ sự diệt của thức, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của thức — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt.

Các hành có nhân là gì, có nguồn là gì, sinh từ đâu, phát sinh từ đâu? — như vậy là chân lý theo ý nghĩa tìm kiếm. Các hành có nhân là vô minh, có nguồn là vô minh, sinh từ vô minh, phát sinh từ vô minh — như vậy là chân lý theo ý nghĩa nắm bắt. Vị ấy hiểu rõ các hành, hiểu rõ nguồn của các hành, hiểu rõ sự diệt của các hành, hiểu rõ con đường dẫn đến sự diệt của các hành — như vậy là chân lý theo ý nghĩa thấu triệt. Già và chết là Khổ đế, sinh là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Sinh là Khổ đế, hữu là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Hữu là Khổ đế, thủ là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế.

Thủ là Khổ đế, ái là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Ái là Khổ đế, thọ là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Thọ là Khổ đế, xúc là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Xúc là Khổ đế, sáu xứ là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Sáu xứ là Khổ đế, danh sắc là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Danh sắc là Khổ đế, thức là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Thức là Khổ đế, các hành là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế.

Các hành là Khổ đế, vô minh là Tập đế, sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Già và chết có thể là Khổ đế, có thể là Tập đế; sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Sinh có thể là Khổ đế, có thể là Tập đế; sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Hữu có thể là Khổ đế, có thể là Tập đế; sự xuất khỏi của cả hai là Diệt đế, sự hiểu rõ diệt là Đạo đế. Hết phần giảng về chân lý. Phần tụng đọc (bhāṇavāra).