Kinh Vāseṭṭha

Hai thanh niên Bà-la-môn Vāseṭṭha và Bhāradvāja tranh luận: một người nói Bà-la-môn là do sinh ra, người kia nói do hành động; không ai thuyết phục được ai, họ đến hỏi Đức Phật. Đức Phật trả lời bằng kệ: các loài khác có dấu hiệu riêng do đường sinh, còn loài người thì không; người ta là nông phu, thợ, lái buôn hay vua chúa đều do hành động, và Bà-la-môn chân chính cũng vậy — là người đã dứt sạch tham ái, trói buộc và ô nhiễm trong tâm.

Điểm thực hành

Đừng tự đánh giá mình hay người khác qua dòng dõi, danh xưng; hãy nhìn vào hành động thật: hôm nay mình đã bớt được chút tham, sân, chấp giữ nào chưa?

Tôi nghe kể lại như vầy: Một lần, Đức Phật ở tại Icchānaṅgala, trong khu rừng Icchānaṅgala. Lúc bấy giờ, nhiều Bà-la-môn danh tiếng và giàu có đang sống ở Icchānaṅgala, như là: Bà-la-môn Caṅkī, Bà-la-môn Tārukkha, Bà-la-môn Pokkharasāti, Bà-la-môn Jāṇussoṇi, Bà-la-môn Todeyya, cùng nhiều Bà-la-môn danh tiếng và giàu có khác. Một hôm, hai thanh niên Bà-la-môn Vāseṭṭha và Bhāradvāja đang đi dạo với nhau, giữa đường câu chuyện này nảy ra: “Một người trở thành Bà-la-môn bằng cách nào?” Thanh niên Bhāradvāja nói: “Khi một người sinh ra đàng hoàng cả bên mẹ lẫn bên cha, dòng dõi trong sạch, huyết thống không ai chê trách được cho đến bảy đời ông tổ, không bị vết nhơ hay lời dèm pha nào về dòng dõi sinh ra — thì như vậy là một vị Bà-la-môn.”

Thanh niên Vāseṭṭha nói: “Khi một người có giới hạnh và làm trọn các bổn phận của mình — thì như vậy là một vị Bà-la-môn.” Nhưng Bhāradvāja không thuyết phục được Vāseṭṭha, và Vāseṭṭha cũng không thuyết phục được Bhāradvāja. Rồi thanh niên Vāseṭṭha nói với thanh niên Bhāradvāja: “Này Bhāradvāja, Sa-môn Gotama này là con dòng Thích-ca, xuất gia từ gia tộc Thích-ca, đang ở tại Icchānaṅgala, trong khu rừng Icchānaṅgala. Tiếng tốt về Tôn giả Gotama đã lan xa như vầy: “Ngài là Thế Tôn, bậc A-la-hán (người đã dứt sạch ô nhiễm trong tâm), Chánh Đẳng Giác, đầy đủ minh và hạnh, Thiện Thệ, người hiểu rõ thế gian, bậc hướng dẫn những người đáng được dạy dỗ mà không ai hơn, thầy của chư Thiên và loài người, Phật, Thế Tôn.”

Này Bhāradvāja, chúng ta hãy đến gặp Sa-môn Gotama; đến nơi, chúng ta sẽ hỏi Ngài về việc này. Ngài trả lời như thế nào, chúng ta sẽ ghi nhớ như vậy.” “Thưa vâng”, thanh niên Bhāradvāja đáp lại Vāseṭṭha. Rồi hai thanh niên Vāseṭṭha và Bhāradvāja đến chỗ Đức Phật; đến nơi, họ chào hỏi thân mật với Ngài. Sau những lời chào hỏi thân tình, họ ngồi xuống một bên. Ngồi xuống một bên rồi, thanh niên Vāseṭṭha dùng những bài kệ bạch Đức Phật:

Nghĩa là

Cả hai chúng con đều được thừa nhận và tự nhận là bậc thầy, chúng con thông thạo ba tập Vệ-đà. Con là đệ tử của Ngài Pokkharasāti, còn thanh niên này là đệ tử của Ngài Tārukkha. Những gì ba tập Vệ-đà dạy, chúng con đều nắm trọn, về văn cú và văn phạm, chúng con đều thấu hiểu, việc thuyết giảng và giải thích của chúng con ngang với các bậc đạo sư. Giữa hai chúng con có một cuộc tranh luận về dòng dõi sinh ra. Thưa Tôn giả Gotama, rằng: “Một người là Bà-la-môn do sự sinh ra”. Bhāradvāja nói như vậy; Còn con nói: “Do hành động mà thành Bà-la-môn”. Xin bậc có Pháp nhãn (Đức Phật) hiểu rõ chuyện này là như vậy. Cả hai chúng con đều không thuyết phục được nhau. Chúng con đến hỏi Ngài, bậc Chánh Giác được mọi người tôn xưng. Như vầng trăng tròn đầy, được quần chúng chấp tay hướng về, đảnh lễ và chiêm ngưỡng. Cũng vậy, trong đời này, quần chúng đến đảnh lễ Tôn giả Gotama. Bậc Pháp nhãn (con mắt trí tuệ) đã xuất hiện trong thế gian, chúng con đến hỏi Ngài Gotama: Một người là Bà-la-môn do sinh ra, hay do hành động? Chúng con không biết, xin Ngài nói cho chúng con biết. Ta sẽ trả lời cho hai ông, Đức Phật nói với Vāseṭṭha: theo thứ tự và đúng như thật, về cách phân loại các loài hữu tình theo đường sinh đẻ, vì mỗi loài sinh ra một khác, do đường sinh mà có các loài khác nhau. Hãy nhìn cỏ và cây, dù chúng không tự nhận biết, chúng có dấu hiệu riêng do đường sinh, vì mỗi loài sinh ra một khác. Tiếp đến là các loài côn trùng, bướm đêm cho đến các loại kiến, chúng có dấu hiệu riêng do đường sinh, vì mỗi loài sinh ra một khác. Hãy nhìn các loài bốn chân, loài nhỏ và loài lớn, chúng có dấu hiệu riêng do đường sinh, vì mỗi loài sinh ra một khác. Hãy nhìn loài bò sát, loài rắn, loài lưng dài bò bằng bụng, chúng có dấu hiệu riêng do đường sinh, vì mỗi loài sinh ra một khác. Hãy nhìn các loài cá, loài sinh sống trong nước, chúng có dấu hiệu riêng do đường sinh, vì mỗi loài sinh ra một khác. Hãy nhìn các loài chim, loài có cánh bay trên trời, chúng có dấu hiệu riêng do đường sinh, vì mỗi loài sinh ra một khác. Như ở các loài ấy, các dấu hiệu khác nhau đều do đường sinh mà có, thì trong loài người, không có nhiều dấu hiệu do đường sinh như vậy. Không ở tóc, không ở đầu, không ở tai, không ở mắt, không ở miệng, không ở mũi, không ở môi, không ở mày, không ở cổ, không ở vai, không ở bụng, không ở lưng, không ở hông, không ở ngực, không ở chỗ kín, không ở bộ phận sinh dục. Không ở tay, không ở chân, không ở ngón tay ngón chân, không ở móng, không ở cẳng chân, không ở đùi, không ở màu da, không ở giọng nói. Không có dấu hiệu do đường sinh như vậy, như ở các loài khác. Trên chính thân thể con người, không tìm thấy những khác biệt ấy. Sự phân biệt giữa người với người chỉ do tên gọi quy ước mà thành. Bất cứ ai trong loài người sống bằng nghề chăn bò, lo ruộng đất, này Vāseṭṭha, hãy biết: người ấy là nông phu, không phải Bà-la-môn. Bất cứ ai sống bằng các nghề nghiệp, này Vāseṭṭha, hãy biết: người ấy là người thợ, không phải Bà-la-môn. Bất cứ ai sống bằng nghề buôn bán, này Vāseṭṭha, hãy biết: người ấy là thương nhân, không phải Bà-la-môn. Bất cứ ai sống bằng việc hầu hạ người khác, này Vāseṭṭha, hãy biết: người ấy là người hầu, không phải Bà-la-môn. Bất cứ ai sống bằng cách lấy của người khác (trộm cắp), này Vāseṭṭha, hãy biết: người ấy là kẻ trộm, không phải Bà-la-môn. Bất cứ ai sống bằng nghề cung tên (nghề binh), này Vāseṭṭha, hãy biết: người ấy là nhà binh, không phải Bà-la-môn. Bất cứ ai sống bằng nghề tế lễ, này Vāseṭṭha, hãy biết: người ấy là người tế lễ, không phải Bà-la-môn. Bất cứ ai trong loài người thụ hưởng làng mạc và quốc độ (làm vua cai trị), này Vāseṭṭha, hãy biết: người ấy là vua chúa, không phải Bà-la-môn. Ta không gọi một người là Bà-la-môn chỉ vì người ấy sinh ra từ bụng mẹ (do dòng dõi sinh ra). Dù người ấy cao sang, dù giàu có, cũng chỉ là người được xưng bằng tiếng “thưa ngài”, nếu người ấy còn tham đắm, còn chấp giữ. Người không còn tham đắm, không chấp giữ gì cả — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người đã cắt đứt mọi trói buộc (kiết sử), không còn run sợ, lo lắng, vượt qua mọi chấp trước, thoát khỏi mọi ràng buộc — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người đã cắt dây da và dây thừng buộc, dây cương cùng dây trói (mọi thứ trói buộc), đã nhấc bỏ cây chắn ngang, đã giác ngộ — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Sự nhiếc mắng, đánh đập, trói buộc — người không có lỗi lầm, chịu đựng tất cả mà không giận, lấy sức nhẫn nhịn làm đạo quân của mình — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người không phẫn nộ, giữ đúng các phận sự, có giới hạnh, không kiêu mạn, đã tự chế ngự, mang thân cuối cùng (không còn tái sinh) — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Như nước trên lá sen (không dính lại), như hột cải trên đầu mũi kim nhọn (không bám lại), người không đắm nhiễm các dục vọng — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người tự mình biết rõ, ngay trong đời này, sự chấm dứt khổ đau của chính mình, đã đặt gánh nặng xuống, thoát mọi ràng buộc — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người có trí tuệ sâu xa, thông minh, giỏi phân biệt đâu là đường đi, đâu không phải đường đi, đã đạt đến đích cao nhất — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người không còn ràng buộc giao thiệp với người tại gia, cũng không với người xuất gia — cả hai phía, không chỗ ở cố định, ít ham muốn — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người đã buông cây gậy (không dùng bạo lực) đối với chúng sinh, kẻ yếu cũng như kẻ mạnh, không giết, không khiến người khác giết — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Giữa những kẻ chống đối, người không chống đối, giữa những kẻ cầm vũ khí gây hại, người đã an tịnh, giữa những kẻ chấp giữ, người không chấp giữ — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Tham, sân (và những ô nhiễm như vậy), kiêu mạn và khinh miệt — ai đã buông bỏ hết những thứ ấy, như hột cải rơi khỏi đầu mũi kim nhọn (không còn bám lại chút nào) — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người nói lời êm dịu, khiến người nghe hiểu rõ, nói lên lời chân thật, không làm ai phật ý — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Vật dài hay ngắn, nhỏ hay lớn, đẹp hay xấu, người không lấy của không cho ở đời — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người không còn mong cầu gì cho đời này hay đời sau, không còn mong cầu, thoát mọi ràng buộc — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người không còn chỗ bám víu (không còn tham đắm), nhờ trí tuệ mà đã hết nghi ngờ, đã chạm đến sự bất tử (Niết-bàn) — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người ở đời đã vượt qua mọi ràng buộc của thiện và ác, không sầu, không bụi bẩn, thanh tịnh — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người trong sạch, không vết nhơ, trong sáng, không chút vẩn đục như vầng trăng, đã chấm dứt niềm vui thích trong sự tái sinh — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người đã vượt qua con đường lầy lội khó đi này, vượt qua luân hồi và si mê, đã sang bờ bên kia, thiền định vững vàng, không dao động, đã hết nghi ngờ, đã tắt lặng vì không còn chấp thủ — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người ở đời đã từ bỏ các dục vọng, không nhà, sống đời xuất gia, đã chấm dứt dục và sự tái sinh gắn với dục — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người ở đời đã từ bỏ khát ái, không nhà, sống đời xuất gia, đã chấm dứt khát ái và sự tái sinh gắn với khát ái — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người đã bỏ cái ách của cõi người, vượt qua cả cái ách của cõi trời, thoát khỏi mọi ách, mọi ràng buộc — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người đã bỏ cả sự ưa thích lẫn không ưa thích, tâm mát lạnh, không còn gì bám vào, bậc anh hùng chiến thắng mọi thế giới — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người biết trọn vẹn sự sinh và diệt của chúng sinh, không tham đắm, bậc Thiện Thệ, bậc Giác Ngộ — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người mà chỗ đi đến của họ, không ai biết được — chư Thiên, Càn-thát-bà và loài người đều không biết, các lậu hoặc (ô nhiễm sâu trong tâm) đã dứt sạch, bậc A-la-hán — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người không có gì thuộc về mình ở đời trước, đời sau và đời này — ở giữa cũng không có gì, không có gì, không chấp giữ — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Bậc dẫn đầu như bò đầu đàn, bậc cao quý, bậc anh hùng, bậc đại sĩ, bậc chiến thắng, không dao động, đã tắm sạch, bậc Giác Ngộ — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Người biết được các đời trước của mình, thấy được cõi trời và các cõi khổ, đã đạt đến sự chấm dứt sinh tử — Ta gọi vị ấy là Bà-la-môn chân chính. Cái mà thế gian gọi là “tên” và “gia tộc” — chỉ là cách đặt ra theo quy ước trong đời. Chúng sinh ra từ sự thỏa thuận chung, được đặt ra ở từng nơi, từng trường hợp. Đã từ lâu, điều này bám sâu thành kiến chấp nơi những người không hiểu biết. Những người không hiểu, tuyên bố rằng: “Người ta là Bà-la-môn do sinh ra”. Không phải do sinh ra mà thành Bà-la-môn, cũng không phải do sinh ra mà thành không phải Bà-la-môn. Chính do hành động mà thành Bà-la-môn, chính do hành động mà thành không phải Bà-la-môn. Do hành động mà thành nông phu, do hành động mà thành người thợ, do hành động mà thành thương nhân, do hành động mà thành người hầu, do hành động mà thành kẻ trộm, do hành động mà thành người lính. Do hành động mà thành người tế lễ, do hành động mà thành vua chúa. Như vậy đó, những người có trí nhìn hành động đúng như thật. Họ thấy rõ lý duyên sinh (mọi sự do các điều kiện hợp lại mà sinh), giỏi về nghiệp và kết quả của nghiệp. Do nghiệp mà đời vận hành, do nghiệp mà con người vận hành. Chúng sinh bị nghiệp trói buộc, như bánh xe lăn theo chốt trục của xe. Nhờ khổ hạnh và đời sống phạm hạnh (đời sống thanh tịnh), nhờ sự tiết chế và tự chế ngự — nhờ vậy mà thành Bà-la-môn, đó là Bà-la-môn cao quý nhất. Người thành tựu ba minh (biết các đời trước, thấy sự sinh tử của chúng sinh, dứt sạch lậu hoặc), an tịnh, đã chấm dứt tái sinh — này Vāseṭṭha, hãy biết: người ấy được Phạm thiên và Thiên chủ Sakka biết đến một cách tường tận.

Khi Đức Phật nói xong, hai thanh niên Vāseṭṭha và Bhāradvāja bạch Đức Phật: “Thật vi diệu thay, Tôn giả Gotama! Thật vi diệu thay, Tôn giả Gotama! Thưa Tôn giả Gotama, như người dựng đứng lại vật bị lật úp, mở ra vật bị che kín, chỉ đường cho người lạc lối, hay thắp ngọn đèn trong bóng tối để những ai có mắt thấy được hình sắc — cũng vậy, Pháp đã được Tôn giả Gotama trình bày, làm rõ bằng nhiều cách. Chúng con xin quy y Tôn giả Gotama, quy y Pháp và quy y Tăng đoàn (đoàn thể các Tỷ-kheo, tức các vị tu sĩ khất thực). Mong Tôn giả Gotama ghi nhớ chúng con là những cư sĩ đã quy y, từ nay cho đến trọn đời.” Hết Kinh Vāseṭṭha — bài thứ 8.