Câu hỏi về việc có sinh mạng và sự sống của nước

Vua Milinda hỏi: nước đun trên lửa kêu tí tách — có phải nước có sự sống, đang vui đùa hay đang bị hành hạ? Một số ngoại đạo tin nước có sinh mạng, trách các Sa-môn dùng nước nóng là hại sinh linh. Trưởng lão Nāgasena chứng minh nước không có sinh mạng hay chúng sinh: tiếng kêu chỉ do sức nóng của lửa, như nước trong hồ cạn dần vì gió nắng mà không kêu, như nước trong lu yên lặng còn nước biển động vì gió, như cái trống không có sinh linh mà vẫn kêu khi có người đánh. Nếu nước thật có sự sống, nó đã phải kêu cả khi bị voi hút, tàu ép hay cá nuốt — nhưng nó không kêu.

Điểm thực hành

Âm thanh hay hiện tượng bề ngoài không đủ để kết luận có một ‘sinh linh’ đằng sau; muốn bác bỏ một lời chê trách sai, hãy xét nguyên nhân thật của hiện tượng bằng nhiều ví dụ kiểm chứng được thay vì tranh cãi trên danh từ.

Mi-lan-đà Hỏi Đáp Phần Câu Hỏi Suy Luận Phẩm Đức Phật 9. Câu hỏi về việc có sinh mạng và sự sống của nước “Thưa ngài Nāgasena, nước này, trong khi được đun nóng trên lửa, kêu tí tách, xèo xèo và phát ra âm thanh nhiều loại. Thưa ngài Nāgasena, có phải nước có sự sống? Có phải nước trong khi vui đùa thì phát ra âm thanh? Hay là trong khi bị vật khác chèn ép thì phát ra âm thanh?” “Tâu đại vương, nước không có sự sống. Trong nước không có sinh mạng hay chúng sinh nào. Tâu đại vương, chính vì sức mạnh của sức nóng từ ngọn lửa quá lớn nên nước kêu tí tách, xèo xèo và phát ra âm thanh nhiều loại.” “Thưa ngài Nāgasena, ở đây, một số ngoại đạo cho rằng ‘nước có sự sống’ nên khước từ nước lạnh, đun nóng nước lên, và thọ dụng nước một cách cầu thả. Họ chê trách, xem thường các ngài rằng: ‘Các Sa-môn Thích tử hãm hại sự sống có một giác quan.’ Xin ngài hãy xua tan, loại bỏ, trừ khử sự chê trách, xem thường ấy của họ.”

“Tâu đại vương, nước không có sự sống. Tâu đại vương, trong nước không có sinh mạng hay chúng sinh nào. Tâu đại vương, chính vì sức mạnh của sức nóng từ ngọn lửa quá lớn nên nước kêu tí tách, xèo xèo và phát ra âm thanh nhiều loại. Tâu đại vương, như nước tụ ở hố, ao, suối, hồ, vũng, hốc núi, khe đá, giếng, chỗ trũng, đầm sen bị cạn đi, biến mất vì sức mạnh của gió và nắng quá lớn — trong trường hợp ấy, nước có kêu tí tách, xèo xèo và phát ra âm thanh nhiều loại không?” “Thưa ngài, không có.” “Tâu đại vương, nếu nước có sự sống, trong trường hợp ấy nước cũng phải phát ra âm thanh. Cũng vì lý do này, tâu đại vương, xin ngài hãy biết rằng: ‘Trong nước không có sinh mạng hay chúng sinh nào; chính vì sức mạnh của sức nóng từ ngọn lửa quá lớn nên nước kêu tí tách, xèo xèo và phát ra âm thanh nhiều loại.’ Tâu đại vương, xin ngài hãy nghe thêm một lý do khác nữa: ‘Trong nước không có sinh mạng hay chúng sinh nào; chính vì sức mạnh của sức nóng từ ngọn lửa quá lớn nên nước phát ra âm thanh.’ Tâu đại vương, khi nước được trộn với gạo, bỏ vào nồi, đậy lại, đặt trên bếp (chưa châm lửa) — trong trường hợp ấy, nước có phát ra âm thanh không?”

“Thưa ngài, không có. Nó bất động, hoàn toàn yên lặng.” “Tâu đại vương, cũng chính nước ấy, được bỏ vào nồi rồi châm lửa, đặt lên bếp — trong trường hợp ấy, nước có bất động, hoàn toàn yên lặng không?” “Thưa ngài, không đúng. nó dao động, bị khuấy động, chuyển động, dấy động, nổi sóng, di chuyển lên xuống khắp các hướng, trồi lên, trào ra, có vành bọt.” “Tâu đại vương, vậy tại sao nước ấy ở trạng thái bình thường lại không dao động, hoàn toàn yên lặng? Tại sao khi được đặt trên lửa nó lại dao động, bị khuấy động, chuyển động, dấy động, nổi sóng, di chuyển lên xuống khắp các hướng, trồi lên, trào ra, có vành bọt?” “Thưa ngài, nước ở trạng thái bình thường không dao động. Còn nước được đặt trên lửa, vì sức mạnh của sức nóng từ ngọn lửa quá lớn nên kêu tí tách, xèo xèo và phát ra âm thanh nhiều loại.”

“Tâu đại vương, cũng vì lý do này, xin ngài hãy biết rằng: ‘Trong nước không có sinh mạng hay chúng sinh nào; chính vì sức mạnh của sức nóng từ ngọn lửa quá lớn nên nước phát ra âm thanh.’ Tâu đại vương, xin ngài hãy nghe thêm một lý do khác nữa: trong nước không có sinh mạng hay chúng sinh nào; chính vì sức mạnh của sức nóng từ ngọn lửa quá lớn nên nước phát ra âm thanh. Tâu đại vương, có phải nước ấy được để vào lu nước ở mỗi nhà rồi đậy lại không?” “Thưa ngài, đúng vậy.” “Tâu đại vương, phải chăng nước ấy cũng dao động, bị khuấy động, chuyển động, dấy động, nổi sóng, di chuyển lên xuống khắp các hướng, trồi lên, trào ra, có vành bọt?” “Thưa ngài, không có. Nó bất động — là nước ở trạng thái bình thường đã được để vào lu nước.”

“Tâu đại vương, vậy ngài có từng nghe rằng nước ở đại dương dao động, bị khuấy động, chuyển động, dấy động, nổi sóng, di chuyển lên xuống khắp các hướng, trồi lên, trào ra, có vành bọt, vươn lên rồi vỗ vào bờ, phát ra âm thanh nhiều loại không?” “Thưa ngài, đúng vậy. Điều này trẫm đã từng nghe và cũng đã từng thấy: ‘Nước ở đại dương vươn lên không trung một trăm cánh tay, thậm chí hai trăm cánh tay.’” “Tâu đại vương, tại sao nước được để vào lu nước không dao động, không phát ra âm thanh? Và tại sao nước ở đại dương lại dao động và phát ra âm thanh?” “Thưa ngài, nước ở đại dương dao động, phát ra âm thanh vì sức mạnh của gió quá lớn. Còn nước được để vào lu nước, không bị kích động bởi bất cứ cái gì, nên không dao động, không phát ra âm thanh.”

“Tâu đại vương, như nước ở đại dương dao động, phát ra âm thanh vì sức mạnh của gió quá lớn; cũng vậy, nước phát ra âm thanh vì sức mạnh của sức nóng từ ngọn lửa quá lớn. Tâu đại vương, thế không phải cái trống khô ráo, được bọc bằng tấm da bò khô ráo, thì phát ra âm thanh sao?” “Thưa ngài, đúng vậy.” “Tâu đại vương, phải chăng trong cái trống cũng có sinh mạng hay chúng sinh?” “Thưa ngài, không đúng.” “Tâu đại vương, vậy tại sao cái trống lại phát ra âm thanh?” “Thưa ngài, do sự ra sức phù hợp của người nữ hoặc người nam.” “Tâu đại vương, như cái trống phát ra âm thanh do sự ra sức phù hợp của người nữ hoặc người nam; cũng vậy, nước phát ra âm thanh vì sức mạnh của sức nóng từ ngọn lửa quá lớn.

Tâu đại vương, cũng vì lý do này, xin ngài hãy biết rằng: ‘Trong nước không có sinh mạng hay chúng sinh nào; chính vì sức mạnh của sức nóng từ ngọn lửa quá lớn nên nước phát ra âm thanh.’ Tâu đại vương, giờ chúng tôi cũng có điều cần hỏi lại đại vương; như vậy câu hỏi này sẽ được giải quyết khéo léo. Tâu đại vương, có phải nước được đun nóng trong tất cả các loại nồi đều phát ra âm thanh, hay chỉ phát ra âm thanh khi được đun nóng trong một số loại nồi?” “Thưa ngài, không phải nước được đun nóng trong tất cả các loại nồi đều phát ra âm thanh; nước chỉ phát ra âm thanh khi được đun nóng trong một số loại nồi.” “Tâu đại vương, như thế thì ngài đã từ bỏ lập trường của mình rồi, đã quay về vấn đề của tôi: ‘Trong nước không có sinh mạng hay chúng sinh nào.’ Tâu đại vương, nếu nước được đun nóng trong tất cả các loại nồi đều có thể phát ra âm thanh, thì hợp lý để nói điều này: ‘Nước có sự sống.’ Tâu đại vương, nước không có hai loại: ‘cái nào phát ra âm thanh, cái ấy có sự sống; cái nào không phát ra âm thanh, cái ấy không có sự sống.’ Tâu đại vương, nếu nước có sự sống, thì khi những con voi lớn khổng lồ, thân hình kềnh càng, đang trong cơn ngà say, sau khi hút nước bằng vòi, bỏ vào miệng, đưa vào bụng — nước ấy, trong khi bị ép qua kẽ răng của chúng, cũng phải phát ra âm thanh.

Ngay cả những chiếc thuyền lớn dài một trăm cánh tay, nặng nề, chở đầy hàng trăm ngàn kiện hàng, du hành ở đại dương — nước trong khi bị chúng ép qua cũng phải phát ra âm thanh. Ngay cả những con cá to lớn khổng lồ, thân hình dài hàng trăm do-tuần — cá ông, cá voi, cá ông voi — trong khi chìm ở bên trong lòng đại dương, cư ngụ với chỗ ngụ cố định, hút vào và phun ra những ngụm nước lớn — nước ấy, trong khi bị ép qua kẽ răng và vào trong bụng của chúng, cũng phải phát ra âm thanh. Tâu đại vương, bởi vì nước, khi bị chèn ép bởi những sự chèn ép dữ dội có hình thức thế này thế khác, vẫn không phát ra âm thanh, vì thế cũng (biết rằng) trong nước không có sinh mạng hay chúng sinh nào. Tâu đại vương, xin ngài hãy ghi nhớ điều này như vậy.”

“Thưa ngài Nāgasena, tốt lắm! Câu hỏi xuất phát từ sự sai trái đã được phân giải bằng sự phân tích thích đáng. Thưa ngài Nāgasena, như viên ngọc ma-ni quý giá vô cùng, sau khi đến với người thợ ngọc thành thạo, bậc thầy khéo léo đã được học tập, thì nhận được sự nổi tiếng, sự tán dương, sự ca tụng; hay viên ngọc trân châu với người thợ ngọc trai, hay xấp vải quý với người buôn vải, hay trầm hương đỏ với nhà buôn hương liệu, thì nhận được sự nổi tiếng, sự tán dương, sự ca tụng. Cũng vậy, thưa ngài Nāgasena, câu hỏi xuất phát từ sự sai trái đã được phân giải bằng sự phân tích thích đáng. Trẫm chấp nhận điều này đúng như vậy.” Câu hỏi về việc có sinh mạng và sự sống của nước là thứ chín.

Phẩm Đức Phật là thứ nhất. (Trong phẩm này có chín câu hỏi.)