Câu hỏi về chướng ngại của sự chứng ngộ

Vua Milinda hỏi về một người tại gia từng phạm tội cực nặng rồi xuất gia mà không hề biết tội của mình, tâm hoàn toàn an tịnh, không ăn năn — sao người ấy vẫn không thể chứng ngộ? Trưởng lão Nāgasena giải thích: vấn đề không nằm ở sự ăn năn mà ở điều kiện — điều kiện đưa đến chứng ngộ của người ấy đã bị cắt đứt bởi tội lỗi ấy, như hạt giống tốt không nảy mầm trên đá cứng, như gậy vồ không đứng được giữa không trung, như lửa không cháy trong nước. Việc ác làm ra dù vô tình vẫn tạo chướng ngại, như thuốc độc ăn vào dù không biết vẫn giết người, như lửa và rắn độc vẫn hại người không hay biết.

Điểm thực hành

Không biết không làm cho hậu quả biến mất: thuốc độc, lửa và rắn độc không cần ta biết mới gây hại. Vì vậy, cẩn trọng trong hành động ngay cả khi ‘chắc là không sao’ là một phần của đời sống có trách nhiệm.

Mi-lan-đà Hỏi Đáp Phần Câu Hỏi Suy Luận Phẩm Đức Phật 7. Câu hỏi về chướng ngại của sự chứng ngộ “Thưa ngài Nāgasena, ở đây, một người tại gia nào đó phạm tội cực nặng; người ấy vào một lúc khác xuất gia. Người ấy tự mình cũng không biết rằng: ‘Khi là người tại gia, ta đã phạm tội cực nặng’; cũng không có ai nói cho người ấy rằng: ‘Khi là người tại gia, ngươi đã phạm tội cực nặng.’ Và người ấy thực hành hướng đến chân lý như thật. Phải chăng đối với người ấy có thể có sự chứng ngộ Giáo Pháp?” “Tâu đại vương, không có.” “Thưa ngài, vì lý do gì?” “Điều kiện đưa đến sự chứng ngộ Giáo Pháp của người ấy đã bị cắt đứt đối với người ấy; do đó không có sự chứng ngộ Giáo Pháp.”

“Thưa ngài Nāgasena, các ngài nói rằng: ‘Đối với người biết thì có sự ăn năn hối hận. Khi có sự ăn năn hối hận thì có sự che lấp. Khi tâm bị che lấp thì không có sự chứng ngộ Giáo Pháp.’ Nhưng người này, trong khi không biết, đã không sinh lòng ăn năn hối hận, sống với tâm an tịnh — vì lý do gì đối với người này lại không có sự chứng ngộ Giáo Pháp? Câu hỏi này quanh co khúc mắc. Xin ngài suy nghĩ rồi hãy trả lời.” “Tâu đại vương, hạt giống tốt, được ủ kỹ, có nảy mầm ở thửa ruộng được cày kỹ, có bùn non màu mỡ không?” “Thưa ngài, đúng vậy.” “Tâu đại vương, phải chăng chính hạt giống ấy có thể nảy mầm ở bề mặt tảng đá cứng?” “Thưa ngài, không đúng.”

“Tâu đại vương, vậy tại sao cũng hạt giống ấy lại nảy mầm ở bãi bùn, tại sao lại không nảy mầm ở tảng đá cứng?” “Thưa ngài, điều kiện cho việc nảy mầm của hạt giống ấy không có ở tảng đá cứng. Do không có điều kiện, hạt giống không nảy mầm.” “Cũng vậy, tâu đại vương, với điều kiện nào người ấy có sự chứng ngộ Giáo Pháp, điều kiện ấy đối với người ấy đã bị cắt đứt. Do không có điều kiện, không có sự chứng ngộ Giáo Pháp. Hoặc như, tâu đại vương, cây gậy, cục đất, hòn đá, cây vồ đi đến việc trụ lại ở mặt đất. Tâu đại vương, phải chăng chính các cây gậy, cục đất, hòn đá, cây vồ ấy đi đến việc trụ lại ở không trung?” “Thưa ngài, không có.” “Tâu đại vương, vậy ở đây điều gì là lý do mà với lý do ấy chính các cây gậy, cục đất, hòn đá, cây vồ ấy trụ lại ở mặt đất? Vì lý do gì chúng không trụ lại ở không trung?”

“Thưa ngài, điều kiện cho việc trụ lại của các cây gậy, cục đất, hòn đá, cây vồ ấy không có ở không trung. Do không có điều kiện, chúng không trụ lại.” “Cũng vậy, tâu đại vương, do tội lỗi ấy, điều kiện của sự chứng ngộ đã bị cắt đứt đối với người ấy. Khi điều kiện đã bị tiêu diệt, do không có điều kiện, không có sự chứng ngộ. Hoặc như, tâu đại vương, ngọn lửa cháy ở đất bằng. Tâu đại vương, phải chăng chính ngọn lửa ấy cháy ở trong nước?” “Thưa ngài, không đúng.” “Tâu đại vương, vậy ở đây điều gì là lý do mà với lý do ấy chính ngọn lửa ấy cháy ở đất bằng? Vì lý do gì nó không cháy ở trong nước?” “Thưa ngài, điều kiện cho việc cháy của ngọn lửa không có ở trong nước. Do không có điều kiện, nó không cháy.”

“Cũng vậy, tâu đại vương, do tội lỗi ấy, điều kiện của sự chứng ngộ đã bị cắt đứt đối với người ấy. Khi điều kiện đã bị tiêu diệt, do không có điều kiện, không có sự chứng ngộ Giáo Pháp.” “Thưa ngài Nāgasena, xin ngài hãy suy nghĩ lại về ý nghĩa này. Trẫm không có sự tin chắc ở tâm về điều: ‘Đối với người không biết, khi không có sự ăn năn hối hận, lại có sự che lấp.’ Xin ngài giúp trẫm hiểu bằng lý lẽ.” “Tâu đại vương, phải chăng thuốc độc dữ dội, đã được ăn vào dù không biết, cũng lấy đi mạng sống?” “Thưa ngài, đúng vậy.” “Cũng vậy, tâu đại vương, việc ác đã được làm dù không biết cũng là việc tạo ra chướng ngại cho sự chứng ngộ. Tâu đại vương, phải chăng ngọn lửa cũng thiêu đốt người bước lên mà không biết?”

“Thưa ngài, đúng vậy.” “Cũng vậy, tâu đại vương, việc ác đã được làm dù không biết cũng là việc tạo ra chướng ngại cho sự chứng ngộ. Tâu đại vương, phải chăng con rắn độc, sau khi cắn người không biết, cũng lấy đi mạng sống?” “Thưa ngài, đúng vậy.” “Cũng vậy, tâu đại vương, việc ác đã được làm dù không biết cũng là việc tạo ra chướng ngại cho sự chứng ngộ. Tâu đại vương, quả thật vua xứ Kāliṅga là Samaṇakolañña, được bảy báu vật vây quanh, sau khi cưỡi lên con voi báu, trong khi đi đến thăm gia đình, dù không biết cũng đã không thể đi qua phía trên khu vực cội Bồ-đề. Tâu đại vương, đây là lý do vì lý do ấy việc ác đã được làm, dù không biết, cũng là việc tạo ra chướng ngại cho sự chứng ngộ.”

“Thưa ngài Nāgasena, không thể bác bỏ lý do đã được đấng Chiến Thắng giảng giải. Ý nghĩa của việc ấy đúng là như thế. Trẫm chấp nhận như vậy.” Câu hỏi về chướng ngại của sự chứng ngộ là thứ bảy.