Câu hỏi về sự nhận biết cảm thọ của vị A-la-hán

Vua Milinda hỏi: vị A-la-hán cảm nhận đau khổ của thân nhưng không của tâm — vậy ngài không làm chủ được thân mình sao, thua cả con chim làm chủ cái tổ? Trưởng lão Nāgasena trả lời: có mười pháp luôn đi theo thân trong mọi kiếp sống — lạnh, nóng, đói, khát, đại tiểu tiện, buồn ngủ, già, bệnh, chết — không ai ra lệnh được cho chúng, như chúng sinh sống nương trên trái đất nhưng không ra lệnh cho trái đất. Phàm nhân đau cả thân lẫn tâm vì tâm chưa tu tập như con bò bị sợi cỏ yếu giữ; vị A-la-hán buộc tâm vào cột trụ của định nên thân có thể quằn quại mà tâm vẫn vững như thân cây cổ thụ khi cành lá lay động trong gió.

Điểm thực hành

Đau đớn của thân là điều không ai tránh được, kể cả bậc thánh; nhưng đau khổ của tâm là phần có thể tu tập. Buộc tâm vào một điểm tựa vững chắc — như quán chiếu ‘đây là vô thường’ — là cách không để cảm thọ thân kéo cả tâm đi.

Mi-lan-đà Hỏi Đáp Phần Câu Hỏi Suy Luận Phẩm Đức Phật 6. Câu hỏi về sự nhận biết cảm thọ của vị A-la-hán “Thưa ngài Nāgasena, các ngài nói rằng: ‘Vị A-la-hán cảm nhận một cảm thọ thuộc thân, không thuộc tâm.’ Thưa ngài Nāgasena, tâm của vị A-la-hán vận hành nương vào thân — vậy ở nơi ấy, vị A-la-hán không phải là chúa tể, không phải là người chủ, không có quyền hành sao?” “Tâu đại vương, đúng vậy.” “Thưa ngài Nāgasena, điều này không đúng: vị ấy lại không phải là chúa tể, không phải là người chủ, không có quyền hành đối với cái thân mà tâm của chính mình đang vận hành trong đó; thưa ngài, ngay cả con chim, trong khi còn trú ở cái tổ của nó, ở nơi ấy nó là chúa tể, là người chủ, là có quyền hành.”

“Tâu đại vương, mười pháp này đi theo thân, chạy theo sau thân, vận hành theo thân trong mỗi kiếp sống. Mười pháp nào? Lạnh, nóng, đói, khát, đại tiện, tiểu tiện, dã dượi buồn ngủ, già, bệnh, chết. Tâu đại vương, đây là mười pháp đi theo thân, chạy theo sau thân, vận hành theo thân trong mỗi kiếp sống. Ở nơi ấy, vị A-la-hán không phải là chúa tể, không phải là người chủ, không có quyền hành.” “Thưa ngài Nāgasena, vì lý do gì mệnh lệnh hay uy quyền của vị A-la-hán không vận hành ở thân? Về việc này, xin ngài hãy nói cho trẫm lý do.” “Tâu đại vương, như tất cả chúng sinh nào nương tựa vào trái đất đều nương vào trái đất mà di chuyển, sinh sống, quyết định lối cư xử. Tâu đại vương, phải chăng mệnh lệnh hay uy quyền của họ vận hành ở trái đất?”

“Thưa ngài, không.” “Cũng vậy, tâu đại vương, tâm của vị A-la-hán vận hành nương vào thân, nhưng mệnh lệnh hay uy quyền của vị A-la-hán không vận hành ở thân.” “Thưa ngài Nāgasena, vì lý do gì phàm nhân cảm nhận cảm thọ thuộc thân và cả thuộc tâm?” “Tâu đại vương, vì tâm không được tu tập nên phàm nhân cảm nhận cảm thọ thuộc thân và cả thuộc tâm. Tâu đại vương, như con bò đực bị đói, bị run rẩy, bị buộc bằng những cọng cỏ yếu ớt, nhỏ nhắn, không chắc, hoặc bằng sợi dây leo. Khi con bò đực ấy bị kích động, nó ra đi cùng với sợi dây buộc. Cũng vậy, tâu đại vương, ở người có tâm chưa được tu tập, cảm thọ sau khi sinh khởi làm cho tâm bị kích động; tâm bị kích động thì uốn cong thân, vặn vẹo, làm thân xoay chuyển.

Và người ấy, với tâm chưa được tu tập, run rẩy, kêu lên, thét lên tiếng kêu ghê rợn. Tâu đại vương, đây là lý do vì lý do ấy phàm nhân cảm nhận cảm thọ thuộc thân và cả thuộc tâm.” “Vậy lý do gì khiến vị A-la-hán cảm nhận một cảm thọ thuộc thân, không thuộc tâm?” “Tâu đại vương, tâm của vị A-la-hán đã được tu tập, đã khéo được tu tập, đã được rèn luyện, đã khéo được rèn luyện, biết vâng lời, biết phục tùng. Vị ấy, trong khi bị cảm thọ khổ chạm đến, nắm chắc ý nghĩ rằng: ‘Là vô thường’, rồi buộc tâm vào cột trụ của định. Tâm ấy của vị ấy, được buộc vào cột trụ của định, không rung chuyển, không dao động, được vững chãi, không bị tán loạn. Nhưng do sức lan rộng gây xáo trộn của cảm thọ, thân của vị ấy uốn cong, vặn vẹo, xoay chuyển. Tâu đại vương, đây là lý do vì lý do ấy vị A-la-hán cảm nhận một cảm thọ thuộc thân, không thuộc tâm.”

“Thưa ngài Nāgasena, việc trong khi thân dao động mà tâm không dao động được gọi là điều kỳ diệu ở thế gian. Về việc này, xin ngài hãy nói cho trẫm lý do.” “Tâu đại vương, như ở một cội cây to lớn vĩ đại, đầy đủ thân, cành và lá, khi bị vùi dập bởi sức mạnh của gió thì cành cây dao động. Phải chăng thân của cây ấy cũng dao động?” “Thưa ngài, không.” “Cũng vậy, tâu đại vương, vị A-la-hán, trong khi bị cảm thọ khổ chạm đến, nắm chắc ý nghĩ rằng: ‘Là vô thường’, rồi buộc tâm vào cột trụ của định. Tâm ấy của vị ấy, được buộc vào cột trụ của định, không rung chuyển, không dao động, được vững chãi, không bị tán loạn. Do sức lan rộng gây xáo trộn của cảm thọ, thân của vị ấy uốn cong, vặn vẹo, xoay chuyển; nhưng tâm của vị ấy không rung chuyển, không dao động, như thân của cội cây to lớn vậy.”

“Thưa ngài Nāgasena, thật là kỳ diệu! Thưa ngài Nāgasena, thật là phi thường! Một ngọn đèn Giáo Pháp có hình thức như vậy vào mọi lúc là điều trẫm chưa từng thấy trước đây.” Câu hỏi về sự nhận biết cảm thọ của vị A-la-hán là thứ sáu.