Câu hỏi về việc trở lại đời sống tại gia tầm thường

Vua Milinda đề nghị: Giáo Pháp quá cao quý, chỉ nên cho người tại gia xuất gia sau khi đã được hướng dẫn đến một quả vị chắc chắn không thối lui, kẻo kẻ xấu xuất gia rồi hoàn tục làm dân chúng chê bai Giáo Pháp là rỗng tuếch. Trưởng lão Nāgasena bác bỏ: như hồ nước không có lỗi khi người lấm lem không chịu tắm, thầy thuốc không có lỗi khi bệnh nhân không chịu chữa, Giáo Pháp không có lỗi khi người xuất gia không chịu thực hành. Hơn nữa, người hoàn tục còn phô bày năm ân đức của Giáo Pháp — vĩ đại, trong sạch, không dung kẻ ác, khó thấu triệt, đòi nhiều thu thúc — như hoa nhài sâu rụng không làm bụi nhài bị xem thường.

Điểm thực hành

Một tập thể trong sạch không bị vấy bẩn bởi kẻ tự rời bỏ nó; và cánh cửa tu tập phải mở cho cả người chưa hoàn hảo — vì chính họ là người cần ‘hồ nước’ nhất, không ai tắm thay cho người không chịu xuống nước được.

Mi-lan-đà Hỏi Đáp Phần Câu Hỏi Suy Luận Phẩm Đức Phật 5. Câu hỏi về việc trở lại đời sống tại gia tầm thường “Thưa ngài Nāgasena, Giáo Pháp này của đức Như Lai là vĩ đại, có cốt lõi, cao quý, tối thượng, ưu tú, không gì sánh bằng, trong sạch, không ô nhiễm, trắng tinh, không chê trách được. Không thích hợp để cho một người tại gia tầm thường xuất gia vào đó. Người tại gia nên được hướng dẫn đến một quả vị trước, rồi khi nào vị ấy không còn quay trở lại nữa, khi ấy mới nên cho vị ấy xuất gia. Vì lý do gì? Những kẻ xấu này, sau khi xuất gia ở đây trong Giáo Pháp trong sạch, sẽ quay lui, trở lại đời sống tại gia tầm thường. Vì việc quay trở lại của họ, đám đông dân chúng này sẽ suy nghĩ như vầy: ‘Giáo Pháp này của Sa-môn Gotama quả là rỗng tuếch, khiến những người này quay lui.’ Đây là lý do ở việc này.”

“Tâu đại vương, như có một cái hồ tràn đầy nước sạch, trong, mát mẻ; rồi một người nào đó bị lấm lem, bị vấy bụi bẩn và bùn đất, sau khi đi đến hồ ấy lại không tắm rửa, rồi quay lui, vẫn còn lấm lem. Tâu đại vương, trong trường hợp ấy, dân chúng sẽ chê trách ai: kẻ bị lấm lem hay là hồ nước?” “Thưa ngài, dân chúng sẽ chê trách kẻ bị lấm lem rằng: ‘Người này sau khi đi đến hồ nước ấy đã không tắm rửa, rồi quay lui, vẫn còn lấm lem. Làm sao hồ nước tự nó tắm rửa cho kẻ không muốn tắm rửa này được? Vậy hồ nước có lỗi gì?’” “Cũng vậy, tâu đại vương, đức Như Lai đã tạo ra cái hồ cao quý là Chánh Pháp, tràn đầy nước cao quý là sự giải thoát, nghĩ rằng: ‘Những người nào bị lấm lem bởi bụi bẩn phiền não, có suy tư, có trí tuệ, họ sẽ tắm rửa ở đây và tẩy sạch tất cả phiền não.’ Nếu một người nào đó, sau khi đi đến cái hồ Chánh Pháp cao quý ấy lại không tắm rửa, rồi quay lui, vẫn còn phiền não, trở lại đời sống tại gia tầm thường, người ấy sẽ bị dân chúng chê trách rằng: ‘Người này sau khi xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng, không đạt được chỗ đứng ở nơi ấy nên đã trở lại đời sống tại gia tầm thường. Làm sao Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng tự mình làm cho kẻ không thực hành này giác ngộ được? Vậy Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng có lỗi gì?’ Hoặc như, tâu đại vương, một người bị bệnh trầm trọng, sau khi gặp vị thầy thuốc phẫu thuật rành rẽ về nguyên nhân gây bệnh, có cách chữa trị không bao giờ thất bại và thành công chắc chắn, lại không cho chữa trị, rồi quay lui, vẫn còn mang bệnh. Trong trường hợp ấy, dân chúng sẽ chê trách ai: người bệnh hay vị thầy thuốc?”

“Thưa ngài, dân chúng sẽ chê trách người bệnh rằng: ‘Người này sau khi gặp vị thầy thuốc phẫu thuật rành rẽ về nguyên nhân gây bệnh, có cách chữa trị không bao giờ thất bại và thành công chắc chắn, lại không cho chữa trị, rồi quay lui, vẫn còn mang bệnh. Làm sao vị thầy thuốc tự mình chữa trị cho kẻ không chịu để cho chữa trị này được? Vậy vị thầy thuốc có lỗi gì?’” “Cũng vậy, tâu đại vương, đức Như Lai đã bỏ vào bên trong cái hộp Giáo Pháp phương thuốc Bất Tử có khả năng làm lắng xuống toàn bộ mọi căn bệnh phiền não, nghĩ rằng: ‘Những người nào bị hành hạ bởi căn bệnh phiền não, có suy tư, có trí tuệ, họ sẽ uống phương thuốc Bất Tử này và làm lắng xuống mọi căn bệnh phiền não.’ Nếu một người nào đó, sau khi không uống phương thuốc Bất Tử ấy, rồi quay lui, vẫn còn phiền não, trở lại đời sống tại gia tầm thường, người ấy sẽ bị dân chúng chê trách rằng: ‘Người này sau khi xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng, không đạt được chỗ đứng ở nơi ấy nên đã trở lại đời sống tại gia tầm thường. Làm sao Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng tự mình làm cho kẻ không thực hành này giác ngộ được? Vậy Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng có lỗi gì?’ Hoặc như, tâu đại vương, một người bị đói, sau khi đi đến buổi phân phát vật thực phước thiện lớn lao, lại không ăn vật thực ấy, rồi quay lui, vẫn còn bị đói. Trong trường hợp ấy, dân chúng sẽ chê trách ai: kẻ bị đói hay vật thực phước thiện?”

“Thưa ngài, dân chúng sẽ chê trách kẻ bị đói rằng: ‘Người này, bị cơn đói hành hạ, sau khi nhận được vật thực phước thiện lại không ăn, rồi quay lui, vẫn còn bị đói. Làm sao vật thực tự nó đi vào miệng của kẻ không ăn này được? Vậy vật thực có lỗi gì?’” “Cũng vậy, tâu đại vương, đức Như Lai đã đặt vào bên trong cái hộp Giáo Pháp món vật thực là niệm đặt ở thân — cao quý tột bậc, yên tịnh, an toàn, hảo hạng, bất tử, ngọt ngào tột bậc — nghĩ rằng: ‘Những người nào bị đói ở bên trong do phiền não, có tâm bị tham ái chế ngự, có suy tư, có trí tuệ, họ sẽ thọ dụng vật thực này và xa lìa tất cả tham ái ở cõi dục, cõi sắc và cõi vô sắc.’ Nếu một người nào đó, sau khi không ăn vật thực ấy, rồi quay lui, vẫn còn bị tham ái trói buộc, trở lại đời sống tại gia tầm thường, người ấy sẽ bị dân chúng chê trách rằng: ‘Người này sau khi xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng, không đạt được chỗ đứng ở nơi ấy nên đã trở lại đời sống tại gia tầm thường. Làm sao Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng tự mình làm cho kẻ không thực hành này giác ngộ được? Vậy Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng có lỗi gì?’ Tâu đại vương, nếu đức Như Lai chỉ cho xuất gia người tại gia đã được hướng dẫn đến một quả vị, thì việc xuất gia này chẳng phải nhằm dứt bỏ phiền não hay nhằm sự trong sạch sao? Và không có việc gì cần làm với việc xuất gia nữa.

Tâu đại vương, như một người, sau khi cho đào một cái hồ bằng hàng trăm công lao động, thông báo đến tập thể như vầy: ‘Này quý vị, đừng để bất cứ ai bị lấm lem bước xuống hồ nước này của tôi. Hãy để những người có bụi bẩn đã được tẩy sạch, trong sạch, đã kỳ cọ vết nhơ, bước xuống hồ nước này.’ Tâu đại vương, phải chăng những người có bụi bẩn đã được tẩy sạch, trong sạch, đã kỳ cọ vết nhơ ấy còn có việc cần làm với cái hồ nước ấy?” “Thưa ngài, không đúng. Với mục đích nào mà những người ấy đi đến hồ nước ấy, việc cần làm ấy của họ đã được làm ở nơi khác rồi. Họ còn có việc gì với hồ nước ấy?” “Cũng vậy, tâu đại vương, nếu đức Như Lai chỉ cho xuất gia người tại gia đã được hướng dẫn đến một quả vị, chính ở trường hợp ấy, việc cần làm của những người ấy đã được làm xong. Họ còn có việc gì với việc xuất gia?

Hoặc như, tâu đại vương, vị thầy thuốc phẫu thuật — người phục vụ tín cẩn của các vị ẩn sĩ, ghi nhớ các thần chú và các đoạn văn đã được nghe, không phải kẻ ngớ ngẩn, rành rẽ về nguyên nhân gây bệnh, có cách chữa trị không bao giờ thất bại và thành công chắc chắn — sau khi gom lại các loại thuốc làm lắng xuống tất cả các căn bệnh, thông báo đến tập thể như vầy: ‘Này quý vị, đừng để bất cứ ai có bệnh đi đến gặp tôi. Hãy để những người không có bệnh, không ốm đau, đi đến gặp tôi.’ Tâu đại vương, phải chăng những người không có bệnh, không ốm đau, toàn vẹn, hưng phấn ấy còn có việc cần làm với vị thầy thuốc ấy?” “Thưa ngài, không đúng. Với mục đích nào mà những người ấy đi đến vị thầy thuốc ấy, việc cần làm ấy của họ đã được làm ở nơi khác rồi. Họ còn có việc gì với vị thầy thuốc ấy?”

“Cũng vậy, tâu đại vương, nếu đức Như Lai chỉ cho xuất gia người tại gia đã được hướng dẫn đến một quả vị, chính ở trường hợp ấy, việc cần làm của những người ấy đã được làm xong. Họ còn có việc gì với việc xuất gia? Hoặc như, tâu đại vương, một người nào đó, sau khi cho chuẩn bị bữa ăn gồm hàng trăm mâm cơm, thông báo đến tập thể như vầy: ‘Này quý vị, đừng để bất cứ ai bị đói đi đến buổi phân phát này. Hãy để những người đã ăn no, đã thỏa mãn, đã thừa thãi, no nê, cường tráng, đầy đủ, đi đến buổi phân phát này.’ Tâu đại vương, phải chăng những người đã ăn xong, đã thỏa mãn, đã thừa thãi, no nê, cường tráng, đầy đủ ấy còn có việc cần làm với bữa ăn ấy?”

“Thưa ngài, không đúng. Với mục đích nào mà những người ấy đi đến buổi phân phát ấy, việc cần làm ấy của họ đã được làm ở nơi khác rồi. Họ còn có việc gì với buổi phân phát ấy?” “Cũng vậy, tâu đại vương, nếu đức Như Lai chỉ cho xuất gia người tại gia đã được hướng dẫn đến một quả vị, chính ở trường hợp ấy, việc cần làm của những người ấy đã được làm xong. Họ còn có việc gì với việc xuất gia? Hơn nữa, tâu đại vương, những người trở lại đời sống tại gia tầm thường ấy phô bày năm ân đức không thể so sánh của Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng. Năm ân đức nào? Họ phô bày tính chất vĩ đại của lãnh địa; phô bày tính chất trong sạch không ô nhiễm; phô bày tính chất không sống chung với kẻ ác; phô bày tính chất khó thấu triệt; phô bày tính chất cần được bảo vệ bằng nhiều sự thu thúc.

Họ phô bày tính chất vĩ đại của lãnh địa là như thế nào? Tâu đại vương, như một người không có tài sản, dòng dõi thấp kém, tầm thường, trí tuệ thấp thỏi, sau khi đạt được một vương quốc rộng lớn, không bao lâu sau sẽ sụp đổ, tiêu hoại, suy giảm về danh vọng, không thể duy trì vương quyền. Vì lý do gì? Vì tính chất vĩ đại của vương quyền. Cũng vậy, tâu đại vương, những người nào tầm thường, không có phước báu đã tạo, trí tuệ thấp thỏi, xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng, họ không thể duy trì việc xuất gia cao quý và tối thượng ấy, không bao lâu sau sẽ từ Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng mà sụp đổ, tiêu hoại, suy giảm, trở lại đời sống tại gia tầm thường, không thể duy trì Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng.

Vì lý do gì? Vì tính chất vĩ đại của lãnh địa Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng. Họ phô bày tính chất vĩ đại của lãnh địa là như thế ấy. Họ phô bày tính chất trong sạch không ô nhiễm là như thế nào? Tâu đại vương, như nước ở trên lá sen bị phân tán, bị xua tan, bị tiêu hoại, không đến được chỗ trụ, không dính bám. Vì lý do gì? Vì tính chất trong sạch không ô nhiễm của hoa sen. Cũng vậy, tâu đại vương, những người nào gian trá, giả dối, cong quẹo, quanh co, có quan điểm không ổn định, xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng, họ không bao lâu sau sẽ từ Giáo Pháp trong sạch không ô nhiễm, không gai góc, trắng tinh, cao quý và ưu tú ấy mà phân tán, tiêu tan, tiêu hoại, không trụ vững, không dính bám, trở lại đời sống tại gia tầm thường.

Vì lý do gì? Vì tính chất trong sạch không ô nhiễm của Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng. Họ phô bày tính chất trong sạch không ô nhiễm là như thế ấy. Họ phô bày tính chất không sống chung với kẻ ác là như thế nào? Tâu đại vương, như biển cả không sống chung với xác chết: bất cứ xác chết nào có ở trong biển cả, nó lập tức đưa xác chết ấy vào bờ hoặc hất lên đất liền. Vì lý do gì? Vì biển cả là nơi cư trú của các chúng sinh to lớn. Cũng vậy, tâu đại vương, những người nào ác độc, không thu thúc, vô liêm sỉ, không nghiêm chỉnh, tinh tấn lười biếng, giải đãi, ô uế, đê tiện, xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng, họ không bao lâu sau sẽ rời khỏi Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng — nơi cư trú của các bậc A-la-hán, vô nhiễm, lậu tận, là các chúng sinh to lớn — không sống chung được, và trở lại đời sống tại gia tầm thường.

Vì lý do gì? Vì tính chất không sống chung với kẻ ác của Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng. Họ phô bày tính chất không sống chung với kẻ ác là như thế ấy. Họ phô bày tính chất khó thấu triệt là như thế nào? Tâu đại vương, như những cung thủ nào không thành thạo, không được học tập, không rành nghề, trí tuệ yếu kém, khi không thể xuyên thủng đầu của một sợi tóc thì buông rơi (cung) và bỏ đi. Vì lý do gì? Vì tính chất tinh vi, tế nhị, khó xuyên thủng của đầu sợi tóc. Cũng vậy, tâu đại vương, những người nào tuệ tồi, ngu xuẩn, ngớ ngẩn, si mê, điệu bộ chậm chạp, xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng, họ không thể xuyên thủng sự thấu triệt bốn sự thật vô cùng tinh vi, tế nhị ấy, nên buông rơi Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng, bỏ đi, không bao lâu sau trở lại đời sống tại gia tầm thường.

Vì lý do gì? Vì tính chất vô cùng tinh vi, tế nhị, khó thấu triệt của các sự thật. Họ phô bày tính chất khó thấu triệt là như thế ấy. Họ phô bày tính chất cần được bảo vệ bằng nhiều sự thu thúc là như thế nào? Tâu đại vương, như một người nào đó đi đến gần bãi chiến trường lớn lao vĩ đại, bị đội quân địch bao vây chung quanh khắp các hướng chính và phụ, sau khi nhìn thấy người tay cầm gươm đang tiến đến gần thì hoảng sợ, thối lui, quay trở lại, đào tẩu. Vì lý do gì? Vì nỗi sợ hãi trong việc bảo vệ các mặt trận của cuộc chiến đấu đa dạng. Cũng vậy, tâu đại vương, những người nào ác độc, không thu thúc, vô liêm sỉ, không nghiêm chỉnh, không nhẫn nại, thất thường, bị dao động, hay thay đổi, là những kẻ ngu dốt, xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng, họ không thể bảo vệ trọn vẹn điều học có nhiều loại, nên thối lui, quay trở lại, đào tẩu, không bao lâu sau trở lại đời sống tại gia tầm thường.

Vì lý do gì? Vì tính chất cần được bảo vệ bằng sự thu thúc nhiều loại của Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng. Họ phô bày tính chất cần được bảo vệ bằng nhiều sự thu thúc là như thế ấy. Tâu đại vương, ngay cả ở bụi hoa nhài — hạng nhất trong số các loài hoa mọc ở đất bằng — cũng có những bông hoa bị sâu ăn; những chồi non ấy, bị quắn lại, rồi rơi rụng ngay giữa chừng. Nhưng không vì chúng rơi rụng mà bụi hoa nhài bị xem thường. Những bông hoa nào còn ở lại nơi ấy, chúng tỏa hương thơm đúng đắn khắp các hướng chính và phụ. Cũng vậy, tâu đại vương, những người nào sau khi xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng rồi trở lại đời sống tại gia tầm thường, họ ở trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng ví như những bông hoa nhài bị sâu ăn: mất đi màu sắc và hương thơm, giới không còn phẩm chất và hình tướng, không thể đưa đến sự phát triển trọn vẹn. Nhưng không vì việc trở lại đời sống tại gia tầm thường của họ mà Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng bị xem thường.

Các vị Tỷ-kheo nào còn ở lại nơi ấy, các vị ấy lan tỏa khắp thế gian cùng với cõi trời bằng hương thơm cao quý của giới. Tâu đại vương, ở giữa các giống lúa sāli gạo đỏ không bị èo oặt, cũng có một loại lúa sāli tên là karumbhaka mọc lên rồi tiêu hoại ngay ở giai đoạn giữa chừng. Nhưng không vì sự tiêu hoại của loại lúa ấy mà giống lúa sāli gạo đỏ bị xem thường. Những lúa sāli nào còn ở lại nơi ấy, chúng là vật thực xứng đáng cho đức vua. Cũng vậy, tâu đại vương, những người nào sau khi xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng rồi trở lại đời sống tại gia tầm thường, họ ví như lúa karumbhaka ở giữa các giống lúa sāli gạo đỏ: không tăng trưởng, không đạt đến sự phát triển trọn vẹn trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng, rồi trở lại đời sống tại gia tầm thường ngay từ giữa chừng. Nhưng không vì việc trở lại đời sống tại gia tầm thường của họ mà Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng bị xem thường.

Các vị Tỷ-kheo nào còn ở lại nơi ấy, các vị ấy xứng đáng với phẩm vị A-la-hán. Tâu đại vương, ngay cả viên ngọc ma-ni ban cho điều ước cũng có một phần sần sùi sinh khởi. Nhưng không vì sự sinh khởi phần sần sùi ở chỗ ấy mà viên ngọc ma-ni bị xem thường. Phần nào trong sạch của viên ngọc ma-ni ở chỗ ấy, phần ấy làm cho dân chúng vui thích. Cũng vậy, tâu đại vương, những người nào sau khi xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng rồi trở lại đời sống tại gia tầm thường, họ là phần sần sùi, là lớp vỏ ngoài ở Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng. Nhưng không vì việc trở lại đời sống tại gia tầm thường của họ mà Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng bị xem thường.

Các vị Tỷ-kheo nào còn ở lại nơi ấy, các vị ấy làm cho chư Thiên và nhân loại vui thích. Tâu đại vương, ngay cả trầm hương đỏ chính tông cũng có một phần bị hư hỏng, ít mùi thơm. Nhưng không vì thế mà trầm hương đỏ bị xem thường. Phần nào ở chỗ ấy không hư hỏng, có mùi thơm, phần ấy xông hương, lan tỏa khắp xung quanh. Cũng vậy, tâu đại vương, những người nào sau khi xuất gia trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng rồi trở lại đời sống tại gia tầm thường, họ ở trong Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng ví như phần hư hỏng ở giữa lõi trầm hương đỏ, đáng bị quăng bỏ. Nhưng không vì việc trở lại đời sống tại gia tầm thường của họ mà Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng bị xem thường.

Các vị Tỷ-kheo nào còn ở lại nơi ấy, các vị ấy bôi xức thế gian cùng với cõi trời bằng mùi thơm trầm hương cao quý của giới.” “Thưa ngài Nāgasena, tốt lắm! Bằng lý lẽ thích đáng cho mỗi trường hợp, tương xứng cho mỗi trường hợp, Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng đã được ghi nhận là không có lỗi lầm, đã được làm sáng tỏ với bản thể tối thượng. Ngay cả những người trở lại đời sống tại gia tầm thường ấy cũng làm sáng tỏ chính bản thể tối thượng của Giáo Pháp của đấng Chiến Thắng.” Câu hỏi về việc trở lại đời sống tại gia tầm thường là thứ năm.