Câu hỏi về vị làm sinh khởi con đường

Vua Milinda bắt bẻ: đức Phật nói Ngài làm sinh khởi con đường chưa từng có, nhưng cũng nói Ngài chỉ thấy lại con đường cổ xưa chư Phật trước đã đi — hai lời mâu thuẫn nhau chăng? Trưởng lão Nāgasena giải thích: con đường vốn có sẵn nhưng đã bị vùi lấp, che khuất khi không còn người chỉ dạy; đức Phật nhìn thấy nó bằng tuệ nhãn và làm cho nó có người đi lại, nên gọi là ‘làm sinh khởi’ — như viên ngọc ma-ni xuất hiện lại nhờ vị Chuyển Luân Vương mới, như người mẹ được gọi là người sinh đẻ đứa con vốn đang hiện hữu, hay người khai phá đất rừng được gọi là chủ đất.

Điểm thực hành

‘Làm mới’ một điều tốt đẹp đã bị lãng quên cũng là một công lao thật sự: khi ta khôi phục lại một thói quen lành, một nếp sống tốt đã bị vùi lấp trong đời mình, ta đang làm sinh khởi con đường cho chính mình đi tiếp.

Mi-lan-đà Hỏi Đáp Phần Câu Hỏi Nan Giải Phẩm Thân Thiết 4. Câu hỏi về vị làm sinh khởi con đường “Thưa ngài Nāgasena, đức Thế Tôn cũng đã nói điều này: ‘Này các Tỷ-kheo, đức Như Lai, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác, là người làm sinh khởi con đường chưa từng được sinh khởi.’ Và Ngài còn nói rằng: ‘Này các Tỷ-kheo, Ta đã thấy con đường cổ xưa, lối đi cổ xưa mà các bậc Chánh Đẳng Giác thời trước đã đi qua.’ Thưa ngài Nāgasena, nếu đức Như Lai là người làm sinh khởi con đường chưa từng được sinh khởi, thì lời nói rằng: ‘Này các Tỷ-kheo, Ta đã thấy con đường cổ xưa, lối đi cổ xưa mà các bậc Chánh Đẳng Giác thời trước đã đi qua’ là sai trái. Nếu đức Như Lai đã nói:

‘Này các Tỷ-kheo, Ta đã thấy con đường cổ xưa, lối đi cổ xưa mà các bậc Chánh Đẳng Giác thời trước đã đi qua’, thì lời nói rằng: ‘Này các Tỷ-kheo, đức Như Lai, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác, là người làm sinh khởi con đường chưa từng được sinh khởi’ cũng là sai trái. Câu hỏi hai đầu này cũng đã đến với ngài; ngài hãy giải quyết nó.” “Tâu đại vương, đức Thế Tôn quả đã nói: ‘Này các Tỷ-kheo, đức Như Lai, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác, là người làm sinh khởi con đường chưa từng được sinh khởi.’ Và Ngài đã nói rằng: ‘Này các Tỷ-kheo, Ta đã thấy con đường cổ xưa, lối đi cổ xưa mà các bậc Chánh Đẳng Giác thời trước đã đi qua.’ Cả hai điều ấy đều là lời nói đúng với bản chất. Tâu đại vương, khi các đức Như Lai thời trước vắng bóng, không còn người chỉ dạy, con đường đã biến mất. Đức Như Lai, trong khi nhìn thấy rõ bằng tuệ nhãn con đường đã hư hoại, đã đổ nát, đã bị vùi lấp, đã bị đóng kín, đã bị che khuất, không còn ai đi lại ấy — con đường mà các bậc Chánh Đẳng Giác thời trước đã đi qua — vì lý do ấy Ngài đã nói:

‘Này các Tỷ-kheo, Ta đã thấy con đường cổ xưa, lối đi cổ xưa mà các bậc Chánh Đẳng Giác thời trước đã đi qua.’” Tâu đại vương, khi các đức Như Lai thời trước vắng bóng, không còn người chỉ dạy, con đường đã hư hoại, đã đổ nát, đã bị vùi lấp, đã bị đóng kín, đã bị che khuất, không còn ai đi lại; nay đức Như Lai đã làm cho nó có người đi lại. Vì lý do ấy Ngài đã nói: ‘Này các Tỷ-kheo, đức Như Lai, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác, là người làm sinh khởi con đường chưa từng được sinh khởi.’ Tâu đại vương, ở đây, khi một vị Chuyển Luân Vương vắng bóng, viên ngọc ma-ni ẩn mình nơi sườn núi. Rồi nhờ sự thực hành đúng đắn của một vị Chuyển Luân Vương khác, nó lại xuất hiện. Tâu đại vương, viên ngọc ma-ni ấy có phải do vị vua ấy làm ra không?”

“Thưa ngài, không phải. Viên ngọc ấy vốn có sẵn trong tự nhiên; nhưng nhờ vị vua ấy mà nó xuất hiện trở lại.” “Cũng vậy, tâu đại vương, con đường tám ngành an ổn vốn có sẵn, đã được các đức Như Lai thời trước thực hành; khi không còn người chỉ dạy, nó đã hư hoại, đã đổ nát, đã bị vùi lấp, đã bị đóng kín, đã bị che khuất, không còn ai đi lại. Đức Thế Tôn, trong khi nhìn thấy rõ bằng tuệ nhãn, đã làm cho nó sinh khởi, đã làm cho nó có người đi lại. Vì lý do ấy Ngài đã nói: ‘Này các Tỷ-kheo, đức Như Lai, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác, là người làm sinh khởi con đường chưa từng được sinh khởi.’ Hoặc như, tâu đại vương, đứa con trai vốn đang hiện hữu được người mẹ sinh ra qua đường sinh nở thì người mẹ được gọi là ‘người sinh đẻ’; cũng vậy, tâu đại vương, đức Như Lai, trong khi nhìn thấy rõ bằng tuệ nhãn con đường vốn đang hiện hữu nhưng đã hư hoại, đã đổ nát, đã bị vùi lấp, đã bị đóng kín, đã bị che khuất, không còn ai đi lại, đã làm cho nó sinh khởi, đã làm cho nó có người đi lại. Vì lý do ấy Ngài đã nói:

‘Này các Tỷ-kheo, đức Như Lai, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác, là người làm sinh khởi con đường chưa từng được sinh khởi.’ Hoặc như, tâu đại vương, một người nào đó nhìn thấy một món đồ đã bị thất lạc, thì người đời nói rằng: ‘Nhờ người ấy mà món đồ ấy xuất hiện’; cũng vậy, tâu đại vương, đức Như Lai, trong khi nhìn thấy rõ bằng tuệ nhãn con đường vốn đang hiện hữu nhưng đã hư hoại, đã đổ nát, đã bị vùi lấp, đã bị đóng kín, đã bị che khuất, không còn ai đi lại, đã làm cho nó sinh khởi, đã làm cho nó có người đi lại. Vì lý do ấy Ngài đã nói: ‘Này các Tỷ-kheo, đức Như Lai, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác, là người làm sinh khởi con đường chưa từng được sinh khởi.’ Hoặc như, tâu đại vương, một người nào đó dọn sạch khu rừng và khai phá thành đất, thì người đời nói rằng: ‘Mảnh đất ấy là của người ấy.’ Nhưng mảnh đất ấy không phải do người ấy tạo ra; nhờ việc khai phá mảnh đất ấy, người ấy được gọi là chủ đất; cũng vậy, tâu đại vương, đức Như Lai, trong khi nhìn thấy rõ bằng tuệ con đường vốn đang hiện hữu nhưng đã hư hoại, đã đổ nát, đã bị vùi lấp, đã bị đóng kín, đã bị che khuất, không còn ai đi lại, đã làm cho nó sinh khởi, đã làm cho nó có người đi lại. Vì lý do ấy Ngài đã nói:

‘Này các Tỷ-kheo, đức Như Lai, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác, là người làm sinh khởi con đường chưa từng được sinh khởi.’” “Thưa ngài Nāgasena, tốt lắm! Trẫm chấp nhận điều này đúng như vậy.” Câu hỏi về vị làm sinh khởi con đường là thứ tư.