Câu hỏi về bản chất không có suy tư của cây cối
Vua Milinda hỏi: Đức Phật nói cây cối không có tâm tư, sao cây phandana lại trò chuyện với Bhāradvāja? Ngài Nāgasena đáp: cây tự nó không trò chuyện; vị thiên ngụ ở cây mới trò chuyện, và gọi đó là cây trò chuyện chỉ là cách gọi của thế gian, như gọi xe chở lúa là xe lúa hay gọi việc khuấy sữa đông là khuấy bơ; đức Như Lai cũng dùng cách gọi của thế gian để giảng Pháp.
Điểm thực hànhĐừng vội bắt lỗi từng chữ trong lời dạy: nhiều cách nói chỉ là cách gọi quen thuộc của đời thường để chỉ đúng sự việc; hãy xét ý nghĩa thật đằng sau cách gọi ấy.
Mi-lan-đà Hỏi Đáp Phần Câu Hỏi Nan Giải Phẩm Đã Bị Giải Tán 5. Câu Hỏi Về Bản Chất Không Có Suy Tư Của Cây Cối “Thưa ngài Nāgasena, điều này cũng đã được đức Như Lai nói đến:
trong khi biết rằng cây này là loài không có tâm tư, không nghe, không biết?
ngươi, là người có sự tinh tấn đã được ra sức, thường xuyên không xao lãng,
lại hỏi han cây cối về sự ngủ nghỉ thoải mái
Nghĩa là
Này Bà-la-môn, cây này không có tâm tư, không nghe được, trong khi ông biết rõ, còn cây này thì không biết gì, ông là người đã ra sức tinh tấn, luôn luôn không lơ là, lại đi hỏi cây về giấc ngủ có thoải mái không?
Lại nữa, Ngài đã nói rằng:
đã tức thời đáp lại rằng:
Tôi cũng có lời trình.
Này Bhāradvāja, hãy lắng nghe tôi.
Nghĩa là
Cây phandana liền đáp lại ngay lúc ấy rằng: Tôi cũng có điều muốn nói. Này Bhāradvāja, hãy nghe tôi nói.
Thưa ngài Nāgasena, nếu cây cối không có tâm tư, thì lời nói rằng: ‘Cây phandana đã trò chuyện với Bhāradvāja’ là sai. Nếu cây phandana đã trò chuyện với Bhāradvāja, thì lời nói rằng: ‘Cây cối không có tâm tư’ cũng là sai. Câu hỏi hai chiều này nay đến lượt ngài; xin ngài hãy gỡ rối.” “Tâu đại vương, đức Thế Tôn quả đã nói: ‘Cây cối không có tâm tư,’ và cây phandana đã trò chuyện với Bhāradvāja. Nhưng lời nói ấy đã được nói theo cách gọi của thế gian. Tâu đại vương, cây không có tâm tư thì không có việc gọi là trò chuyện. Nhưng ở cây ấy có một vị thiên ngụ. Tên gọi ‘cây’ ấy là để chỉ vị thiên ấy. Và nói ‘cây trò chuyện’ là cách quy định của thế gian. Tâu đại vương, như chiếc xe được chất đầy lúa, người ta gọi là ‘xe lúa’, dù chiếc xe ấy làm bằng gỗ. Vì lúa được chất đầy ở chiếc xe ấy nên người ta gọi là ‘xe lúa’; Cũng vậy, tâu đại vương, cây không trò chuyện; cây không có tâm tư. Nhưng vị thiên ngụ ở cây ấy — tên gọi ‘cây’ là để chỉ vị thiên ấy. Và ‘cây trò chuyện’ là cách quy định của thế gian.
Hoặc như, tâu đại vương, trong khi khuấy sữa đông, người ta nói: ‘Tôi khuấy bơ.’ Vật mà người ấy khuấy không phải là bơ; người ấy đang khuấy chính là sữa đông mà lại nói: ‘Tôi khuấy bơ.’ Cũng vậy, tâu đại vương, cây không trò chuyện; cây không có tâm tư. Nhưng vị thiên ngụ ở cây ấy — tên gọi ‘cây’ là để chỉ vị thiên ấy. Và ‘cây trò chuyện’ là cách quy định của thế gian. Hoặc như, tâu đại vương, người đang làm ra vật chưa hình thành thì nói: ‘Tôi làm ra vật đã hình thành.’ Nói về vật chưa thành tựu là: ‘Vật đã thành tựu’ — như vậy là cách gọi của thế gian. Cũng vậy, tâu đại vương, cây không trò chuyện; cây không có tâm tư. Nhưng vị thiên ngụ ở cây ấy — tên gọi ‘cây’ là để chỉ vị thiên ấy. Và ‘cây trò chuyện’ là cách quy định của thế gian. Tâu đại vương, theo cách gọi nào của thế gian mà người ta thường nói, đức Như Lai cũng thuyết giảng Giáo Pháp cho chúng sinh theo đúng cách gọi của thế gian ấy.”
“Tốt lắm, thưa ngài Nāgasena! Việc này đúng như vậy, trẫm xin chấp nhận.” Câu hỏi về bản chất không có suy tư của cây cối là câu hỏi thứ năm.