Câu hỏi về bản chất của lời nói gay gắt

Vua Milinda hỏi: trưởng lão Sāriputta nói lời nói của đức Như Lai hoàn toàn trong sạch, sao Ngài lại gọi trưởng lão Sudinna là kẻ rồ dại bằng lời gay gắt? Ngài Nāgasena đáp: cách gọi ấy đúng với bản chất — người chưa chứng ngộ bốn Sự Thật thì tư cách làm người còn rồ dại — và lời của Như Lai dù gay gắt vẫn đầy lòng thương xót, có lợi ích, như thuốc mạnh của thầy thuốc hay lời nghiêm khắc của người cha.

Điểm thực hành

Một lời quở trách đúng sự thật, nói ra vì thương xót và vì lợi ích của người nghe, khác hẳn lời mắng nhiếc vì giận dữ: trước khi trách ai, hãy tự hỏi lời mình sắp nói có đúng thật và có giúp người ấy tốt lên không.

Mi-lan-đà Hỏi Đáp Phần Câu Hỏi Nan Giải Phẩm Đã Bị Giải Tán 4. Câu Hỏi Về Bản Chất Của Lời Nói Gay Gắt “Thưa ngài Nāgasena, điều này cũng đã được trưởng lão Sāriputta, vị Tướng Quân của Chánh Pháp, nói đến: ‘Này các vị, đức Như Lai có nếp sống về lời nói hoàn toàn trong sạch. Đức Như Lai không có lối cư xử xấu về lời nói khiến Ngài phải che giấu rằng: Đừng để người khác biết việc này của Ta.’ Lại nữa, trong khi chế định tội pārājika về lỗi phạm của trưởng lão Sudinna Kalandaputta, đức Như Lai đã gọi vị ấy bằng những lời nói gay gắt, với cách gọi ‘kẻ rồ dại’. Và vì cách gọi ấy, vị trưởng lão kia, với tâm xấu hổ bị dồn nén, có sự ăn năn hối tiếc, đã không thể thấu rõ Thánh Đạo.

Thưa ngài Nāgasena, nếu đức Như Lai có nếp sống về lời nói hoàn toàn trong sạch, đức Như Lai không có lối cư xử xấu về lời nói, thì lời nói rằng: ‘Đức Như Lai đã gọi bằng cách gọi kẻ rồ dại về lỗi phạm của trưởng lão Sudinna Kalandaputta’ là sai. Nếu đức Thế Tôn đã gọi bằng cách gọi ‘kẻ rồ dại’ về lỗi phạm của trưởng lão Sudinna Kalandaputta, thì lời nói rằng: ‘Đức Như Lai có nếp sống về lời nói hoàn toàn trong sạch, đức Như Lai không có lối cư xử xấu về lời nói’ cũng là sai. Câu hỏi hai chiều này nay đến lượt ngài; xin ngài hãy gỡ rối.” “Tâu đại vương, điều này quả đã được trưởng lão Sāriputta, vị Tướng Quân của Chánh Pháp, nói đến: ‘Này các vị, đức Như Lai có nếp sống về lời nói hoàn toàn trong sạch. Đức Như Lai không có lối cư xử xấu về lời nói khiến Ngài phải che giấu rằng: Đừng để người khác biết việc này của Ta.’ Và trong khi chế định tội pārājika về lỗi phạm của đại đức Sudinna Kalandaputta, đức Thế Tôn đã gọi vị ấy là ‘kẻ rồ dại’. Nhưng việc ấy không do tâm xấu, không do sự xung đột, mà do biểu hiện đúng với bản chất.

Biểu hiện đúng với bản chất ở đây là gì? Tâu đại vương, đối với người nào mà ngay trong thân này không có sự chứng ngộ bốn Sự Thật, thì tư cách làm người của kẻ ấy là rồ dại — trong khi việc này đang được làm, lại thành tựu bằng việc khác — vì thế kẻ ấy được gọi là ‘kẻ rồ dại’. Như vậy, tâu đại vương, đối với đại đức Sudinna Kalandaputta, đức Thế Tôn đã gọi bằng lời nói về bản chất, không phải bằng lời nói không đúng sự thật.” “Thưa ngài Nāgasena, người nào, trong khi mắng nhiếc kẻ khác, dù nói đúng với bản chất đi nữa, chúng ta cũng bắt người ấy chịu phạt một đồng tiền. Người ấy rõ ràng là có lỗi; người ấy mắng nhiếc trong khi nêu ra một cách gọi riêng dựa trên sự việc.”

“Tâu đại vương, đại vương đã từng nghe nói đến việc cúi lạy, đứng dậy đón, tôn vinh, hoặc dâng tặng quà cho người đã vấp lỗi chưa?” “Chưa từng, thưa ngài. Người đã vấp lỗi vì bất cứ điều gì, do bất cứ đâu, ở bất cứ nơi nào, đều đáng bị rầy la, đáng bị quở trách; đối với kẻ ấy, người ta còn chặt đầu, đánh đập, trói lại, giết chết và thiêu đốt nữa.” “Vậy thì, tâu đại vương, đức Thế Tôn đã làm đúng việc nên làm, chứ không phải việc không nên làm.” “Thưa ngài Nāgasena, ngay cả việc nên làm cũng phải được thực hiện một cách phù hợp, một cách thích đáng. Thưa ngài Nāgasena, chỉ với việc nghe danh đức Như Lai thôi, thế gian cùng với chư Thiên đã kinh hãi, hổ thẹn; với việc nhìn thấy thì còn nhiều hơn; với việc đến gần hầu hạ thì còn vượt trội hơn thế nữa.”

“Tâu đại vương, khi thân thể bị ứ đọng, các chất độc bị kích động, vị thầy thuốc có cho những thứ thuốc bôi dịu nhẹ không?” “Không phải, thưa ngài. Với mong muốn về sức khỏe, thầy thuốc cho những thứ thuốc mạnh, có thể cạo gọt.” “Cũng vậy, tâu đại vương, đức Như Lai ban lời chỉ dạy nhằm làm lắng yên mọi căn bệnh phiền não. Tâu đại vương, lời nói của đức Như Lai, dù gay gắt, vẫn làm chúng sinh được dịu mát, trở nên mềm mỏng. Tâu đại vương, như nước nóng làm mềm bất cứ vật gì có thể làm mềm, làm cho nó trở nên nhu nhuyến; Cũng vậy, tâu đại vương, lời nói của đức Như Lai, dù gay gắt, vẫn có lợi ích, đi cùng với lòng thương xót. Tâu đại vương, như lời nói của người cha đối với các con trai có lợi ích, đi cùng với lòng thương xót; Cũng vậy, tâu đại vương, lời nói của đức Như Lai, dù gay gắt, vẫn có lợi ích, đi cùng với lòng thương xót.

Tâu đại vương, lời nói của đức Như Lai, dù gay gắt, vẫn đưa đến sự dứt bỏ phiền não của chúng sinh. Tâu đại vương, như nước tiểu trâu bò, dù có mùi hôi thối, mà được uống vào; món thuốc, dù không có mùi vị, mà được ăn vào, lại diệt trừ căn bệnh cho chúng sinh; Cũng vậy, tâu đại vương, lời nói của đức Như Lai, dù gay gắt, vẫn có lợi ích, đi cùng với lòng thương xót. Tâu đại vương, như một đống bông gòn, dù lớn, rơi xuống trên thân thể của người khác vẫn không gây ra thương tích; Cũng vậy, tâu đại vương, lời nói của đức Như Lai, dù gay gắt, vẫn không làm sinh khởi sự khổ đau cho bất cứ ai.” “Câu hỏi đã được giải quyết rất rõ ràng bằng nhiều lý lẽ, thưa ngài Nāgasena.

Tốt lắm, thưa ngài Nāgasena! Việc này đúng như vậy, trẫm xin chấp nhận.” Câu hỏi về bản chất của lời nói gay gắt là câu hỏi thứ tư.