Nhãn Thức Sinh Trước, Ý Thức Sinh Sau

Ngài Nāgasena giải thích ý thức sinh lên cùng nơi với nhãn thức và các thức khác, không do ra lệnh cho nhau, mà vì tính xuôi xuống như nước mưa, vì cùng một cửa như thành một cửa, vì đã quen đi như xe bò, và vì đã thực hành quen như người thợ mới thành thạo.

Điểm thực hành

Hãy để ý khoảnh khắc rất nhanh sau khi mắt thấy: ý thức đã sinh lên ngay sau đó mà không ai ra lệnh; chính ở khoảnh khắc ấy, sự chú ý tỉnh táo có thể chen vào trước khi khát ái kịp theo sau.

Mi-lan-đà Hỏi Đáp Phẩm về Tứ 7. Câu Hỏi về Nhãn Thức và Ý Thức Vua Milinda nói: “Thưa ngài Nāgasena, nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy phải không?” “Tâu đại vương, đúng vậy, nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy.” “Thưa ngài Nāgasena, nhãn thức sinh lên trước, ý thức sinh lên sau, hay ý thức sinh lên trước, nhãn thức sinh lên sau?” “Tâu đại vương, nhãn thức sinh lên trước, ý thức sinh lên sau.” “Thưa ngài Nāgasena, có phải nhãn thức ra lệnh cho ý thức rằng: ‘Tôi sinh lên ở nơi nào, anh cũng sinh lên ở nơi ấy’, hay ý thức ra lệnh cho nhãn thức rằng: ‘Anh sẽ sinh lên ở nơi nào, tôi cũng sẽ sinh lên ở nơi ấy’ không?”

“Tâu đại vương, không phải. Chúng không trò chuyện gì với nhau cả.” “Thưa ngài Nāgasena, bằng cách nào mà nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy?” “Tâu đại vương, vì tính xuôi xuống, vì tính là cùng một cửa, vì tính đã quen đi và vì tính đã thực hành quen.” “Thưa ngài Nāgasena, thế nào là vì tính xuôi xuống mà nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy? Xin ngài cho một ví dụ.” “Tâu đại vương, đại vương nghĩ sao? Khi trời mưa, nước sẽ chảy theo lối nào?” “Thưa ngài, theo lối nào trũng xuống thì nước chảy theo lối ấy.” “Rồi vào lúc khác, trời lại mưa, nước ấy sẽ chảy theo lối nào?” “Thưa ngài, nước trước đã chảy theo lối nào thì nước này cũng chảy theo lối ấy.”

“Tâu đại vương, có phải nước trước ra lệnh cho nước sau rằng: ‘Tôi chảy theo lối nào, anh cũng chảy theo lối ấy’, hay nước sau ra lệnh cho nước trước rằng: ‘Anh sẽ chảy theo lối nào, tôi cũng sẽ chảy theo lối ấy’ không?” “Thưa ngài, không phải. Chúng không trò chuyện gì với nhau; chúng chảy đi vì tính xuôi xuống.” “Tâu đại vương, cũng đúng như vậy, vì tính xuôi xuống mà nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy. Nhãn thức không ra lệnh cho ý thức rằng: ‘Tôi sinh lên ở nơi nào, anh cũng sinh lên ở nơi ấy’; ý thức cũng không ra lệnh cho nhãn thức rằng: ‘Anh sẽ sinh lên ở nơi nào, tôi cũng sẽ sinh lên ở nơi ấy’. Chúng không trò chuyện gì với nhau; chúng sinh lên vì tính xuôi xuống.”

“Thưa ngài Nāgasena, thế nào là vì tính là cùng một cửa mà nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy? Xin ngài cho một ví dụ.” “Tâu đại vương, đại vương nghĩ sao? Một thành biên giới của vua có tường và cổng thành chắc chắn và chỉ có một cửa; một người muốn ra khỏi thành thì ra theo lối nào?” “Thưa ngài, ra theo lối cửa.” “Rồi một người khác muốn ra thì ra theo lối nào?” “Thưa ngài, người trước đã ra theo lối nào thì người này cũng ra theo lối ấy.” “Tâu đại vương, có phải người trước ra lệnh cho người sau rằng: ‘Tôi đi theo lối nào, anh cũng đi theo lối ấy’, hay người sau ra lệnh cho người trước rằng: ‘Anh sẽ đi theo lối nào, tôi cũng sẽ đi theo lối ấy’ không?”

“Thưa ngài, không phải. Họ không trò chuyện gì với nhau; họ đi vì đó là cùng một cửa.” “Tâu đại vương, cũng đúng như vậy, vì tính là cùng một cửa mà nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy. Nhãn thức không ra lệnh cho ý thức rằng: ‘Tôi sinh lên ở nơi nào, anh cũng sinh lên ở nơi ấy’; ý thức cũng không ra lệnh cho nhãn thức rằng: ‘Anh sẽ sinh lên ở nơi nào, tôi cũng sẽ sinh lên ở nơi ấy’. Chúng không trò chuyện gì với nhau; chúng sinh lên vì tính là cùng một cửa.” “Thưa ngài Nāgasena, thế nào là vì tính đã quen đi mà nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy? Xin ngài cho một ví dụ.” “Tâu đại vương, đại vương nghĩ sao? Một chiếc xe bò đi trước, rồi chiếc xe thứ hai sẽ đi theo lối nào?”

“Thưa ngài, chiếc xe trước đã đi theo lối nào thì chiếc này cũng đi theo lối ấy.” “Tâu đại vương, có phải chiếc xe trước ra lệnh cho chiếc xe sau rằng: ‘Tôi đi theo lối nào, anh cũng đi theo lối ấy’, hay chiếc xe sau ra lệnh cho chiếc xe trước rằng: ‘Anh sẽ đi theo lối nào, tôi cũng sẽ đi theo lối ấy’ không?” “Thưa ngài, không phải. Chúng không trò chuyện gì với nhau; chúng đi vì tính đã quen đi.” “Tâu đại vương, cũng đúng như vậy, vì tính đã quen đi mà nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy. Nhãn thức không ra lệnh cho ý thức rằng: ‘Tôi sinh lên ở nơi nào, anh cũng sinh lên ở nơi ấy’; ý thức cũng không ra lệnh cho nhãn thức rằng: ‘Anh sẽ sinh lên ở nơi nào, tôi cũng sẽ sinh lên ở nơi ấy’. Chúng không trò chuyện gì với nhau; chúng sinh lên vì tính đã quen đi.”

“Thưa ngài Nāgasena, thế nào là vì tính đã thực hành quen mà nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy? Xin ngài cho một ví dụ.” “Tâu đại vương, ví như trong các nghề dùng dấu ấn, đếm số, tính toán và viết lách, người mới học ban đầu còn chậm chạp, vụng về; về sau, nhờ làm việc cẩn thận và thực hành quen, anh ta không còn chậm chạp nữa. Tâu đại vương, cũng đúng như vậy, vì tính đã thực hành quen mà nhãn thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy. Nhãn thức không ra lệnh cho ý thức rằng: ‘Tôi sinh lên ở nơi nào, anh cũng sinh lên ở nơi ấy’; ý thức cũng không ra lệnh cho nhãn thức rằng: ‘Anh sẽ sinh lên ở nơi nào, tôi cũng sẽ sinh lên ở nơi ấy’. Chúng không trò chuyện gì với nhau; chúng sinh lên vì tính đã thực hành quen.”

“Thưa ngài Nāgasena, có phải nhĩ thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy không? Có phải nhĩ thức sinh lên trước, ý thức sinh lên sau không? Có phải nhĩ thức ra lệnh cho ý thức, hay ý thức ra lệnh cho nhĩ thức không? Hay chúng sinh lên vì tính xuôi xuống, vì tính là cùng một cửa, vì tính đã quen đi và vì tính đã thực hành quen, mà không trò chuyện gì với nhau? Có phải tỷ thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy không? Có phải thiệt thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy không? Có phải thân thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy không?” “Tâu đại vương, đúng vậy, thân thức sinh lên ở nơi nào thì ý thức cũng sinh lên ở nơi ấy.”

“Thưa ngài Nāgasena, thân thức sinh lên trước, ý thức sinh lên sau, hay ý thức sinh lên trước, thân thức sinh lên sau?” “Tâu đại vương, thân thức sinh lên trước, ý thức sinh lên sau.” “Thưa ngài Nāgasena, có phải thân thức ra lệnh cho ý thức rằng: ‘Tôi sinh lên ở nơi nào, anh cũng sinh lên ở nơi ấy’, hay ý thức ra lệnh cho thân thức rằng: ‘Anh sẽ sinh lên ở nơi nào, tôi cũng sẽ sinh lên ở nơi ấy’ không?” “Tâu đại vương, không phải. Chúng không trò chuyện gì với nhau; chúng sinh lên vì tính đã thực hành quen.” “Thưa ngài Nāgasena, ngài thật khéo léo.” Câu hỏi về nhãn thức và các thức khác là câu hỏi thứ bảy.