Tên Gọi và Ví Dụ Cỗ Xe

Vua Milinda hỏi ngài Nāgasena tên gì và vì sao ngài nói không tìm thấy một con người nào. Ngài Nāgasena lần lượt phân tích thân và năm uẩn, rồi dùng chính ví dụ cỗ xe của nhà vua để chỉ rõ: tên gọi chỉ là cách gọi quy ước nương vào các phần hợp lại, xét theo nghĩa rốt ráo không có một cái ta riêng biệt nào. Nhà vua thán phục tài ứng đối của ngài và trích dẫn bài kệ của Tỷ-kheo-ni Vajirā làm bằng chứng.

Điểm thực hành

Khi bám chặt vào một nhãn gọi như tên mình hay chức danh, hãy thử tách nó ra thành thân, cảm giác, nhận biết, suy nghĩ và ý thức đang hợp lại lúc này; thấy rõ nhãn chỉ là cách gọi tạm thời thì lòng chấp vào cái ta cũng nhẹ đi.

Mi-lan-đà Hỏi Đáp Đại Phẩm 1. Câu Hỏi về Tên Gọi Bấy giờ, vua Milinda đi đến gặp ngài Nāgasena. Đến nơi, vua chào hỏi thân thiện với ngài Nāgasena, trao đổi những lời xã giao đáng nhớ rồi ngồi xuống một bên. Ngài Nāgasena cũng đáp lại thân thiện, làm cho lòng vua Milinda vui vẻ, hài lòng. Bấy giờ, vua Milinda nói với ngài Nāgasena: “Ngài được biết đến như thế nào? Thưa ngài, ngài tên là gì?” “Tâu đại vương, tôi được biết đến là ‘Nāgasena’. Tâu đại vương, các bạn đồng tu gọi tôi là ‘Nāgasena’. Cha mẹ đặt tên cho tôi là ‘Nāgasena’, hoặc ‘Sūrasena’, hoặc ‘Vīrasena’, hoặc ‘Sīhasena’. Nhưng tâu đại vương, ‘Nāgasena’ chỉ là một cách gọi, một tên gọi chung, một tên quy định, một cách gọi thông thường mà thôi, vì ở đây không tìm thấy một con người nào cả.”

Bấy giờ, vua Milinda nói: “Xin năm trăm người Yonaka và tám mươi ngàn vị Tỷ-kheo hãy nghe trẫm. Ngài Nāgasena này vừa nói: ‘Ở đây không tìm thấy một con người nào cả.’ Liệu có hợp lý khi chấp nhận điều ấy không?” Rồi vua Milinda nói với ngài Nāgasena: “Thưa ngài Nāgasena, nếu không tìm thấy một con người nào, vậy ai dâng cho các ngài y phục, vật thực, chỗ ở và thuốc men chữa bệnh? Ai dùng những thứ ấy? Ai giữ giới? Ai chuyên tâm tu tập? Ai chứng ngộ Đạo, Quả và Niết-bàn? Ai giết hại sinh mạng? Ai lấy của không cho? Ai tà hạnh trong các dục? Ai nói dối? Ai uống rượu? Ai phạm năm tội vô gián? Như vậy thì không có điều thiện, không có điều bất thiện, không có người làm hay người sai làm các nghiệp thiện và bất thiện, không có quả và kết quả của các nghiệp đã làm tốt hay đã làm xấu. Thưa ngài Nāgasena, nếu có người giết ngài, người ấy cũng không mang tội giết người. Thưa ngài Nāgasena, ngài cũng không có thầy dạy, không có thầy tế độ, không có lễ tu lên bậc trên.

Ngài nói rằng: ‘Tâu đại vương, các bạn đồng tu gọi tôi là Nāgasena.’ Vậy ở đây, cái gì là Nāgasena? Thưa ngài, có phải tóc là Nāgasena?” “Tâu đại vương, không phải.” “Có phải lông là Nāgasena?” “Tâu đại vương, không phải.” “Có phải móng là Nāgasena?” “Có phải răng là Nāgasena?” “Có phải da là Nāgasena?” “Có phải thịt là Nāgasena?” “Có phải gân là Nāgasena?” “Có phải xương là Nāgasena?” “Có phải tủy xương là Nāgasena?” “Có phải thận là Nāgasena?” “Có phải tim là Nāgasena?” “Có phải gan là Nāgasena?” “Có phải cơ hoành là Nāgasena?” “Có phải lá lách là Nāgasena?” “Có phải phổi là Nāgasena?” “Có phải ruột là Nāgasena?” “Có phải màng ruột là Nāgasena?”

“Có phải thức ăn chưa tiêu là Nāgasena?” “Có phải phân là Nāgasena?” “Có phải mật là Nāgasena?” “Có phải đàm là Nāgasena?” “Có phải mủ là Nāgasena?” “Có phải máu là Nāgasena?” “Có phải mồ hôi là Nāgasena?” “Có phải mỡ là Nāgasena?” “Có phải nước mắt là Nāgasena?” “Có phải nước mỡ là Nāgasena?” “Có phải nước miếng là Nāgasena?” “Có phải nước mũi là Nāgasena?” “Có phải nước ở các khớp xương là Nāgasena?” “Có phải nước tiểu là Nāgasena?” “Có phải bộ não trong đầu là Nāgasena?” “Tâu đại vương, không phải.” “Thưa ngài, có phải sắc là Nāgasena?” “Tâu đại vương, không phải.” “Có phải thọ là Nāgasena?” “Tâu đại vương, không phải.” “Có phải tưởng là Nāgasena?”

“Tâu đại vương, không phải.” “Có phải các hành là Nāgasena?” “Tâu đại vương, không phải.” “Có phải thức là Nāgasena?” “Tâu đại vương, không phải.” “Thưa ngài, vậy có phải sắc, thọ, tưởng, hành và thức gộp lại là Nāgasena?” “Tâu đại vương, không phải.” “Thưa ngài, vậy ngoài sắc, thọ, tưởng, hành và thức ra, còn có một Nāgasena khác sao?” “Tâu đại vương, không phải.” “Thưa ngài, trẫm hỏi mãi mà vẫn không thấy Nāgasena đâu. Thưa ngài, chẳng lẽ chỉ có âm thanh của tiếng ‘Nāgasena’ là Nāgasena thôi sao?” “Tâu đại vương, không phải.” “Vậy ở đây ai là Nāgasena? Thưa ngài, ngài nói điều không thật, nói dối; không có Nāgasena nào cả.” Bấy giờ, ngài Nāgasena nói với vua Milinda:

“Tâu đại vương, đại vương là người thuộc dòng Sát-đế-lỵ, rất đỗi thanh nhã, hết sức thanh nhã. Tâu đại vương, nếu vào giữa trưa, đại vương đi bộ trên mặt đất nóng bỏng, trên cát nóng, dẫm lên sỏi đá sắc nhọn, thì chân sẽ đau, thân sẽ mỏi, tâm sẽ bị tổn thương, và cảm giác về thân đi cùng với khổ sẽ sinh khởi. Vậy đại vương đến đây bằng chân, hay đến bằng xe?” “Thưa ngài, tôi không đi bộ đến; tôi đến bằng xe.” “Tâu đại vương, nếu đại vương đến bằng xe, xin hãy chỉ cho tôi chiếc xe. Tâu đại vương, có phải càng xe là chiếc xe?” “Thưa ngài, không phải.” “Có phải trục là chiếc xe?” “Thưa ngài, không phải.” “Có phải các bánh xe là chiếc xe?” “Thưa ngài, không phải.”

“Có phải thùng xe là chiếc xe?” “Thưa ngài, không phải.” “Có phải thanh chống là chiếc xe?” “Thưa ngài, không phải.” “Có phải cái ách là chiếc xe?” “Thưa ngài, không phải.” “Có phải các dây cương là chiếc xe?” “Thưa ngài, không phải.” “Có phải cây gậy thúc là chiếc xe?” “Thưa ngài, không phải.” “Tâu đại vương, vậy có phải càng, trục, các bánh xe, thùng xe, thanh chống, cái ách, các dây cương và cây gậy thúc gộp lại là chiếc xe?” “Thưa ngài, không phải.” “Tâu đại vương, vậy ngoài càng, trục, các bánh xe, thùng xe, thanh chống, cái ách, các dây cương và cây gậy thúc ra, còn có một chiếc xe khác sao?” “Thưa ngài, không phải.” “Tâu đại vương, tôi hỏi mãi mà vẫn không thấy chiếc xe đâu.

Tâu đại vương, chẳng lẽ chỉ có âm thanh của tiếng ‘xe’ là chiếc xe thôi sao?” “Thưa ngài, không phải.” “Vậy ở đây cái gì là chiếc xe? Tâu đại vương, đại vương nói điều không thật, nói dối; không có chiếc xe nào cả. Tâu đại vương, đại vương là vị vua cao nhất trên toàn xứ Jambudīpa; đại vương sợ ai mà nói dối? Xin năm trăm người Yonaka và tám mươi ngàn vị Tỷ-kheo hãy nghe tôi. Vua Milinda này đã nói: ‘Tôi đến bằng xe.’ Nếu đại vương đến bằng xe, khi được yêu cầu ‘xin hãy chỉ cho tôi chiếc xe’ mà không chỉ ra được chiếc xe, liệu có hợp lý khi chấp nhận điều ấy không?” Nghe nói vậy, năm trăm người Yonaka thốt lời khen ngài Nāgasena rồi nói với vua Milinda:

“Tâu đại vương, bây giờ, nếu có thể, xin đại vương hãy nói.” Bấy giờ, vua Milinda nói với ngài Nāgasena: “Thưa ngài Nāgasena, tôi không nói dối. Nương vào càng xe, nương vào trục, nương vào các bánh xe, nương vào thùng xe và nương vào thanh chống mà có cách gọi, tên gọi chung, tên quy định, cách gọi thông thường là ‘chiếc xe’.” “Tâu đại vương, thật tốt khi đại vương hiểu được chiếc xe; cũng vậy, tâu đại vương, đối với tôi, nương vào tóc, nương vào lông, nương vào móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy xương, thận, tim, gan, cơ hoành, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, thức ăn chưa tiêu, phân, mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, nước mỡ, nước miếng, nước mũi, nước ở các khớp xương, nước tiểu, bộ não trong đầu, nương vào sắc, nương vào thọ, nương vào tưởng, nương vào các hành và nương vào thức, mà có cách gọi, tên gọi chung, tên quy định, cách gọi thông thường là ‘Nāgasena’; nhưng xét theo nghĩa rốt ráo, ở đây không tìm thấy một con người nào cả.

Tâu đại vương, điều này cũng đã được Tỷ-kheo-ni Vajirā nói trước mặt đức Thế Tôn:

Nghĩa là

Như khi các bộ phận được ráp lại với nhau, thì có tiếng gọi là ‘chiếc xe’; cũng vậy, khi năm uẩn có mặt, thì người ta theo thói quen gọi đó là ‘một con người’.

“Thật kỳ diệu, thưa ngài Nāgasena! Thật phi thường, thưa ngài Nāgasena! Ngài đã trả lời các câu hỏi với tài ứng đối thật tuyệt vời. Nếu đức Phật còn tại thế, Ngài cũng sẽ khen ‘Lành thay!’. Lành thay, lành thay, Nāgasena! Ngài đã trả lời các câu hỏi với tài ứng đối thật tuyệt vời.” Câu hỏi về tên gọi là câu hỏi thứ nhất.