Kinh Pháp Môn Xuyên Thấu

Đức Phật phân tích sáu đề mục — dục, cảm thọ, tưởng, lậu hoặc, nghiệp, khổ — mỗi đề mục theo cùng sáu câu hỏi: bản chất, nguồn gốc sinh khởi, sự đa dạng, quả, sự diệt tận, và con đường đưa đến diệt tận (luôn là Bát Chánh Đạo). Điểm nhấn: dục thật sự không phải năm đối tượng hoa mỹ mà là ý nghĩ tham ái trong con người (kệ giữ nguyên văn Minh Châu); nghiệp chính là ý định; nguồn gốc của dục, cảm thọ, tưởng và nghiệp đều là xúc, của lậu hoặc là vô minh, của khổ là ái; và quả của khổ là si mê hoặc chạy ra ngoài tìm kiếm cứu rỗi.

Điểm thực hành

Khuôn sáu câu hỏi này là một công cụ quán chiếu cầm tay: gặp bất cứ hiện tượng nào làm mình khổ (một cơn thèm, một cảm giác khó chịu, một ý nghĩ lặp lại), hãy hỏi đủ sáu câu về nó — nó là gì, từ đâu sinh, có mấy dạng, cho quả gì, diệt thế nào, bằng con đường nào. Hỏi đến câu thứ sáu là đã đang đi trên con đường.

Phẩm Lớn Kinh Pháp Môn Xuyên Thấu “Ta sẽ giảng cho các ông một bài giảng về Pháp có sức xuyên thấu, này các Tỷ-kheo. Hãy nghe đây, hãy để tâm kỹ; Ta sẽ nói.” “Thưa vâng, bạch Thế Tôn”, các Tỷ-kheo ấy đáp lại Đức Phật. Đức Phật nói điều này: “Và pháp môn xuyên thấu, pháp môn thuyết giảng ấy là gì, này các Tỷ-kheo? Các dục, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các dục cần được biết; sự đa dạng của các dục cần được biết; quả của các dục cần được biết; sự diệt tận của các dục cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các dục cần được biết. Các cảm thọ, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các cảm thọ cần được biết; sự đa dạng của các cảm thọ cần được biết; quả của các cảm thọ cần được biết; sự diệt tận của các cảm thọ cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các cảm thọ cần được biết.

Các tưởng, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các tưởng cần được biết; sự đa dạng của các tưởng cần được biết; quả của các tưởng cần được biết; sự diệt tận của các tưởng cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các tưởng cần được biết. Các lậu hoặc, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các lậu hoặc cần được biết; sự đa dạng của các lậu hoặc cần được biết; quả của các lậu hoặc cần được biết; sự diệt tận của các lậu hoặc cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các lậu hoặc cần được biết. Nghiệp, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của nghiệp cần được biết; sự đa dạng của nghiệp cần được biết; quả của nghiệp cần được biết; sự diệt tận của nghiệp cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của nghiệp cần được biết.

Các khổ, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các khổ cần được biết; sự đa dạng của các khổ cần được biết; quả của các khổ cần được biết; sự diệt tận của các khổ cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các khổ cần được biết. Các dục, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các dục cần được biết; sự đa dạng của các dục cần được biết; quả của các dục cần được biết; sự diệt tận của các dục cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các dục cần được biết. Điều ấy đã được nói như vậy. Nhưng vì sao điều ấy được nói? Có năm loại đối tượng dục này, này các Tỷ-kheo — các hình sắc được mắt nhận biết, đáng ưa, đáng thích, dễ chịu, đáng yêu, có hình tướng đáng ham, liên hệ với dục, hấp dẫn; các âm thanh được tai nhận biết, đáng ưa, đáng thích, dễ chịu, đáng yêu, có hình tướng đáng ham, liên hệ với dục, hấp dẫn; các mùi hương được mũi nhận biết, đáng ưa, đáng thích, dễ chịu, đáng yêu, có hình tướng đáng ham, liên hệ với dục, hấp dẫn; các vị được lưỡi nhận biết, đáng ưa, đáng thích, dễ chịu, đáng yêu, có hình tướng đáng ham, liên hệ với dục, hấp dẫn; các xúc chạm được thân nhận biết, đáng ưa, đáng thích, dễ chịu, đáng yêu, có hình tướng đáng ham, liên hệ với dục, hấp dẫn.

Nhưng, này các Tỷ-kheo, những thứ ấy không phải là dục; trong giới luật của bậc Thánh, chúng được gọi là các loại đối tượng dục —

Nghĩa là

Ý nghĩ tham ái của con người mới chính là dục của người ấy, những thứ hoa mỹ trong đời không phải là dục; ý nghĩ tham ái của con người là dục của người ấy, những thứ hoa mỹ vẫn ở yên như vậy trong đời; ở đây, các bậc trí nhiếp phục được lòng ham muốn của mình.

Và nguồn gốc sinh khởi của các dục là gì, này các Tỷ-kheo? Xúc, này các Tỷ-kheo, là nguồn gốc sinh khởi của các dục. Và sự đa dạng của các dục là gì, này các Tỷ-kheo? Dục đối với các sắc khác, dục đối với các tiếng khác, dục đối với các hương khác, dục đối với các vị khác, dục đối với các xúc khác, này các Tỷ-kheo. Đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là sự đa dạng của các dục. Và quả của các dục là gì, này các Tỷ-kheo? Khi một người đang ham muốn, này các Tỷ-kheo, người ấy tạo ra cho mình thân phận này đến thân phận khác, thuộc phần phước hay thuộc phần không phước — đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là quả của các dục. Và sự diệt tận của các dục là gì, này các Tỷ-kheo?

Sự diệt tận của xúc, này các Tỷ-kheo, là sự diệt tận của các dục. Chính con đường thánh tám ngành này là con đường đưa đến sự diệt tận của các dục, tức là — chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Khi một đệ tử thánh, này các Tỷ-kheo, hiểu các dục như vậy, hiểu nguồn gốc sinh khởi của dục như vậy, hiểu sự đa dạng của dục như vậy, hiểu quả của dục như vậy, hiểu sự diệt tận của dục như vậy, hiểu con đường đưa đến sự diệt tận của dục như vậy, vị ấy thấu triệt đời phạm hạnh xuyên thấu này — sự diệt tận của các dục. Các dục, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các dục cần được biết; sự đa dạng của các dục cần được biết; quả của các dục cần được biết; sự diệt tận của các dục cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các dục cần được biết.

Điều đã được nói ấy được nói với ý nghĩa này. Các cảm thọ, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các cảm thọ cần được biết; sự đa dạng của các cảm thọ cần được biết; quả của các cảm thọ cần được biết; sự diệt tận của các cảm thọ cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các cảm thọ cần được biết. Điều ấy đã được nói như vậy. Nhưng vì sao điều ấy được nói? Có ba cảm thọ này, này các Tỷ-kheo — cảm thọ lạc, cảm thọ khổ, cảm thọ không khổ không lạc. Và nguồn gốc sinh khởi của các cảm thọ là gì, này các Tỷ-kheo? Xúc, này các Tỷ-kheo, là nguồn gốc sinh khởi của các cảm thọ. Và sự đa dạng của các cảm thọ là gì, này các Tỷ-kheo?

Có cảm thọ lạc thuộc về vật chất, có cảm thọ lạc không thuộc về vật chất; có cảm thọ khổ thuộc về vật chất, có cảm thọ khổ không thuộc về vật chất; có cảm thọ không khổ không lạc thuộc về vật chất, có cảm thọ không khổ không lạc không thuộc về vật chất, này các Tỷ-kheo. Đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là sự đa dạng của các cảm thọ. Và quả của các cảm thọ là gì, này các Tỷ-kheo? Khi đang cảm thọ, này các Tỷ-kheo, một người tạo ra cho mình thân phận này đến thân phận khác, thuộc phần phước hay thuộc phần không phước — đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là quả của các cảm thọ. Và sự diệt tận của các cảm thọ là gì, này các Tỷ-kheo? Sự diệt tận của xúc, này các Tỷ-kheo, là sự diệt tận của các cảm thọ.

Chính con đường thánh tám ngành này là con đường đưa đến sự diệt tận của các cảm thọ, tức là — chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Khi một đệ tử thánh, này các Tỷ-kheo, hiểu các cảm thọ như vậy, hiểu nguồn gốc sinh khởi của cảm thọ như vậy, hiểu sự đa dạng của cảm thọ như vậy, hiểu quả của cảm thọ như vậy, hiểu sự diệt tận của cảm thọ như vậy, hiểu con đường đưa đến sự diệt tận của cảm thọ như vậy, vị ấy thấu triệt đời phạm hạnh xuyên thấu này — sự diệt tận của các cảm thọ. Các cảm thọ, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các cảm thọ cần được biết; sự đa dạng của các cảm thọ cần được biết; quả của các cảm thọ cần được biết; sự diệt tận của các cảm thọ cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các cảm thọ cần được biết.

Điều đã được nói ấy được nói với ý nghĩa này. Các tưởng, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các tưởng cần được biết; sự đa dạng của các tưởng cần được biết; quả của các tưởng cần được biết; sự diệt tận của các tưởng cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các tưởng cần được biết. Điều ấy đã được nói như vậy. Nhưng vì sao điều ấy được nói? Có sáu tưởng này, này các Tỷ-kheo — tưởng về sắc, tưởng về tiếng, tưởng về hương, tưởng về vị, tưởng về xúc, tưởng về pháp. Và nguồn gốc sinh khởi của các tưởng là gì, này các Tỷ-kheo? Xúc, này các Tỷ-kheo, là nguồn gốc sinh khởi của các tưởng. Và sự đa dạng của các tưởng là gì, này các Tỷ-kheo?

Tưởng đối với các sắc khác, tưởng đối với các tiếng khác, tưởng đối với các hương khác, tưởng đối với các vị khác, tưởng đối với các xúc khác, tưởng đối với các pháp khác, này các Tỷ-kheo. Đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là sự đa dạng của các tưởng. Và quả của các tưởng là gì, này các Tỷ-kheo? Ta nói quả của các tưởng chín muồi trong cách gọi tên, này các Tỷ-kheo. Một người tưởng biết cái gì như thế nào thì gọi tên nó như thế ấy: ‘ta đã là người có tưởng như vậy’. Đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là quả của các tưởng. Và sự diệt tận của các tưởng là gì, này các Tỷ-kheo? Sự diệt tận của xúc, này các Tỷ-kheo, là sự diệt tận của các tưởng. Chính con đường thánh tám ngành này là con đường đưa đến sự diệt tận của các tưởng, tức là — chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

Khi một đệ tử thánh, này các Tỷ-kheo, hiểu các tưởng như vậy, hiểu nguồn gốc sinh khởi của tưởng như vậy, hiểu sự đa dạng của tưởng như vậy, hiểu quả của tưởng như vậy, hiểu sự diệt tận của tưởng như vậy, hiểu con đường đưa đến sự diệt tận của tưởng như vậy, vị ấy thấu triệt đời phạm hạnh xuyên thấu này — sự diệt tận của các tưởng. Các tưởng, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các tưởng cần được biết; sự đa dạng của các tưởng cần được biết; quả của các tưởng cần được biết; sự diệt tận của các tưởng cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các tưởng cần được biết. Điều đã được nói ấy được nói với ý nghĩa này. Các lậu hoặc, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các lậu hoặc cần được biết; sự đa dạng của các lậu hoặc cần được biết; quả của các lậu hoặc cần được biết; sự diệt tận của các lậu hoặc cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các lậu hoặc cần được biết.

Điều ấy đã được nói như vậy. Nhưng vì sao điều ấy được nói? Có ba lậu hoặc này, này các Tỷ-kheo — lậu hoặc dục, lậu hoặc hiện hữu, lậu hoặc vô minh. Và nguồn gốc sinh khởi của các lậu hoặc là gì, này các Tỷ-kheo? Vô minh, này các Tỷ-kheo, là nguồn gốc sinh khởi của các lậu hoặc. Và sự đa dạng của các lậu hoặc là gì, này các Tỷ-kheo? Có các lậu hoặc đưa đến địa ngục, có các lậu hoặc đưa đến cõi súc sinh, có các lậu hoặc đưa đến cõi ngạ quỷ, có các lậu hoặc đưa đến cõi người, có các lậu hoặc đưa đến cõi trời, này các Tỷ-kheo. Đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là sự đa dạng của các lậu hoặc. Và quả của các lậu hoặc là gì, này các Tỷ-kheo? Khi một người bị vô minh chi phối, này các Tỷ-kheo, người ấy tạo ra cho mình thân phận này đến thân phận khác, thuộc phần phước hay thuộc phần không phước — đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là quả của các lậu hoặc.

Và sự diệt tận của các lậu hoặc là gì, này các Tỷ-kheo? Sự diệt tận của vô minh, này các Tỷ-kheo, là sự diệt tận của các lậu hoặc. Chính con đường thánh tám ngành này là con đường đưa đến sự diệt tận của các lậu hoặc, tức là — chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Khi một đệ tử thánh, này các Tỷ-kheo, hiểu các lậu hoặc như vậy, hiểu nguồn gốc sinh khởi của lậu hoặc như vậy, hiểu sự đa dạng của lậu hoặc như vậy, hiểu quả của lậu hoặc như vậy, hiểu sự diệt tận của lậu hoặc như vậy, hiểu con đường đưa đến sự diệt tận của lậu hoặc như vậy, vị ấy thấu triệt đời phạm hạnh xuyên thấu này — sự diệt tận của các lậu hoặc.

Các lậu hoặc, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các lậu hoặc cần được biết; sự đa dạng của các lậu hoặc cần được biết; quả của các lậu hoặc cần được biết; sự diệt tận của các lậu hoặc cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các lậu hoặc cần được biết. Điều đã được nói ấy được nói với ý nghĩa này. Nghiệp, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của nghiệp cần được biết; sự đa dạng của nghiệp cần được biết; quả của nghiệp cần được biết; sự diệt tận của nghiệp cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của nghiệp cần được biết — điều ấy đã được nói như vậy. Nhưng vì sao điều ấy được nói? Ta nói ý định chính là nghiệp, này các Tỷ-kheo.

Sau khi có ý định, một người tạo nghiệp — bằng thân, bằng lời, bằng ý. Và nguồn gốc sinh khởi của các nghiệp là gì, này các Tỷ-kheo? Xúc, này các Tỷ-kheo, là nguồn gốc sinh khởi của các nghiệp. Và sự đa dạng của các nghiệp là gì, này các Tỷ-kheo? Có nghiệp phải cảm nhận trong địa ngục, có nghiệp phải cảm nhận trong cõi súc sinh, có nghiệp phải cảm nhận trong cõi ngạ quỷ, có nghiệp phải cảm nhận trong cõi người, có nghiệp phải cảm nhận trong cõi trời, này các Tỷ-kheo. Đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là sự đa dạng của các nghiệp. Và quả của các nghiệp là gì, này các Tỷ-kheo? Ta nói quả của các nghiệp có ba loại, này các Tỷ-kheo — ngay trong hiện tại, trong đời tái sinh, hay trong một vòng đời khác tiếp theo sau đó.

Đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là quả của các nghiệp. Và sự diệt tận của nghiệp là gì, này các Tỷ-kheo? Sự diệt tận của xúc, này các Tỷ-kheo, là sự diệt tận của nghiệp. Chính con đường thánh tám ngành này là con đường đưa đến sự diệt tận của nghiệp, tức là — chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Khi một đệ tử thánh, này các Tỷ-kheo, hiểu nghiệp như vậy, hiểu nguồn gốc sinh khởi của nghiệp như vậy, hiểu sự đa dạng của nghiệp như vậy, hiểu quả của nghiệp như vậy, hiểu sự diệt tận của nghiệp như vậy, hiểu con đường đưa đến sự diệt tận của nghiệp như vậy, vị ấy thấu triệt đời phạm hạnh xuyên thấu này — sự diệt tận của nghiệp.

Nghiệp, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của nghiệp cần được biết; sự đa dạng của nghiệp cần được biết; quả của nghiệp cần được biết; sự diệt tận của nghiệp cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của nghiệp cần được biết. Điều đã được nói ấy được nói với ý nghĩa này. Các khổ, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các khổ cần được biết; sự đa dạng của các khổ cần được biết; quả của các khổ cần được biết; sự diệt tận của các khổ cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các khổ cần được biết. Điều ấy đã được nói như vậy; nhưng vì sao điều ấy được nói? Sinh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ; sầu, bi, khổ, ưu và não cũng là khổ; muốn mà không được cũng là khổ; tóm lại, năm thủ uẩn là khổ.

Và nguồn gốc sinh khởi của khổ là gì, này các Tỷ-kheo? Ái, này các Tỷ-kheo, là nguồn gốc sinh khởi của khổ. Và sự đa dạng của khổ là gì, này các Tỷ-kheo? Có khổ cực độ, có khổ ít ỏi; có khổ chậm phai, có khổ nhanh phai, này các Tỷ-kheo. Đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là sự đa dạng của khổ. Và quả của khổ là gì, này các Tỷ-kheo? Ở đây, này các Tỷ-kheo, một người bị một nỗi khổ nào đó áp đảo, tâm bị xâm chiếm, thì sầu muộn, mệt mỏi, than khóc, đấm ngực khóc lóc, và rơi vào si mê; hay bị nỗi khổ ấy áp đảo, tâm bị xâm chiếm, thì tìm kiếm ở bên ngoài: ‘Ai biết một câu, hai câu để làm diệt tận nỗi khổ này?’ Ta nói khổ chín muồi trong sự si mê, hay chín muồi trong sự tìm kiếm bên ngoài, này các Tỷ-kheo.

Đó được gọi, này các Tỷ-kheo, là quả của khổ. Và sự diệt tận của khổ là gì, này các Tỷ-kheo? Sự diệt tận của ái, này các Tỷ-kheo, là sự diệt tận của khổ. Chính con đường thánh tám ngành này là con đường đưa đến sự diệt tận của khổ, tức là — chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Khi một đệ tử thánh, này các Tỷ-kheo, hiểu khổ như vậy, hiểu nguồn gốc sinh khởi của khổ như vậy, hiểu sự đa dạng của khổ như vậy, hiểu quả của khổ như vậy, hiểu sự diệt tận của khổ như vậy, hiểu con đường đưa đến sự diệt tận của khổ như vậy, vị ấy thấu triệt đời phạm hạnh xuyên thấu này — sự diệt tận của khổ.

Các khổ, này các Tỷ-kheo, cần được biết; nguồn gốc sinh khởi của các khổ cần được biết; sự đa dạng của các khổ cần được biết; quả của các khổ cần được biết; sự diệt tận của các khổ cần được biết; con đường đưa đến sự diệt tận của các khổ cần được biết. Điều đã được nói ấy được nói với ý nghĩa này. Đó, này các Tỷ-kheo, là pháp môn xuyên thấu, một pháp môn thuyết giảng.” Bài thứ 9.