Kinh Citta Hatthisāriputta

Citta Hatthisāriputta hay chen ngang khi các trưởng lão bàn Vi Diệu Pháp; bị Mahākoṭṭhika nhắc, bạn của Citta bênh vực ông. Mahākoṭṭhika tuyên bố sáu trường hợp người tu sẽ hoàn tục khi rời thầy và bạn tốt mà giao du rộng rãi: người chỉ hiền hòa khi còn nương tựa thầy (như bò ăn lúa bị cột); người đắc thiền thứ nhất (như bụi bị mưa làm tạm mất ở ngã tư); thiền thứ hai (như sò ốc chìm trong hồ đầy nước); thiền thứ ba (như người no bữa thịnh soạn); thiền thứ tư (như hồ núi lặng sóng chờ gió); và định vô tướng (như tiếng dế bị tiếng quân lính át đi). Citta quả nhiên hoàn tục — đúng như Mahākoṭṭhika biết bằng tha tâm thông và được chư thiên báo — nhưng Phật nói ông sẽ không quên xuất ly lâu; Citta xuất gia lại và chứng A-la-hán.

Điểm thực hành

Sáu ví dụ cùng một bài học: thành tựu thiền định chỉ 'đè' được tham, chưa nhổ gốc; rời môi trường tốt mà giao du buông thả thì tham quay lại như bụi sau mưa, như sóng khi gió lên. Đừng xét sự tiến bộ của mình trong lúc đang được nâng đỡ — hãy xét nó khi ở một mình, mệt, và không ai nhìn.

Phẩm Lớn Kinh Citta Hatthisāriputta Tôi nghe kể lại như vầy: Một lần, Đức Phật ở tại thành Bārāṇasī, trong vườn Nai, Isipatana. Lúc bấy giờ, sau bữa ăn, trên đường khất thực trở về, nhiều Tỷ-kheo trưởng lão ngồi tụ họp trong một hội trường và đang nói chuyện về Vi Diệu Pháp. Người ta nghe rằng tại đó, Tôn giả Citta Hatthisāriputta cứ chen vào giữa câu chuyện Vi Diệu Pháp của các Tỷ-kheo trưởng lão trong lúc họ đang nói. Bấy giờ, Tôn giả Mahākoṭṭhika nói với Tôn giả Citta Hatthisāriputta: “Tôn giả Citta Hatthisāriputta đừng chen vào giữa câu chuyện Vi Diệu Pháp của các Tỷ-kheo trưởng lão trong lúc họ đang nói; Tôn giả Citta hãy chờ đến cuối câu chuyện.”

Khi được nói vậy, các Tỷ-kheo bạn của Tôn giả Citta Hatthisāriputta nói với Tôn giả Mahākoṭṭhika: “Tôn giả Mahākoṭṭhika đừng chê bai Tôn giả Citta Hatthisāriputta; Tôn giả Citta Hatthisāriputta là người có trí. Và Tôn giả Citta Hatthisāriputta có thể nói chuyện Vi Diệu Pháp với các Tỷ-kheo trưởng lão.” “Thật khó biết điều này, này chư hiền, đối với những người không biết được tâm của người khác bằng tâm mình. Ở đây, này chư hiền, một người chỉ hiền hòa một cách hiền hòa, khiêm nhường một cách khiêm nhường, lắng dịu một cách lắng dịu, chừng nào vị ấy còn sống nương tựa vào bậc Đạo Sư hay vào một bạn đồng tu ở vị trí đáng kính như thầy. Nhưng khi vị ấy xa cách bậc Đạo Sư và xa cách các bạn đồng tu ở vị trí đáng kính như thầy, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo.

Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng. Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Ví như, này chư hiền, một con bò chuyên ăn ruộng lúa, bị cột bằng dây hay bị nhốt trong chuồng. Nếu có người nói: ‘Con bò chuyên ăn ruộng lúa này sẽ không xuống ruộng lúa nữa đâu’, người ấy nói như vậy có đúng không, này chư hiền?” “Thưa không, chư hiền.” “Có khả năng này, này chư hiền: con bò chuyên ăn ruộng lúa ấy, sau khi cắt đứt dây hay phá vỡ chuồng, sẽ lại xuống ruộng lúa.” Cũng vậy, này chư hiền, ở đây, một người chỉ hiền hòa một cách hiền hòa, khiêm nhường một cách khiêm nhường, lắng dịu một cách lắng dịu, chừng nào vị ấy còn sống nương tựa vào bậc Đạo Sư hay vào một bạn đồng tu ở vị trí đáng kính như thầy.

Nhưng khi vị ấy xa cách bậc Đạo Sư và xa cách các bạn đồng tu ở vị trí đáng kính như thầy, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo. Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng. Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Ở đây, này chư hiền, một người ly dục, ly các pháp bất thiện, đạt và an trú trong thiền thứ nhất — một trạng thái hỷ và lạc do viễn ly sinh, có tầm, có tứ. Với ý nghĩ ‘ta đã đắc thiền thứ nhất’, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo. Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng.

Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Ví như, này chư hiền, tại một ngã tư lớn, một cơn mưa rào lớn đổ xuống làm bụi biến mất và làm bùn xuất hiện. Nếu có người nói: ‘Bụi sẽ không xuất hiện trở lại ở ngã tư lớn này nữa đâu’, người ấy nói như vậy có đúng không, này chư hiền?” “Thưa không, chư hiền.” “Có khả năng này, này chư hiền: người hay gia súc sẽ đi qua ngã tư lớn ấy, hay gió và nắng sẽ làm khô phần ẩm ướt, và rồi bụi sẽ lại xuất hiện.” Cũng vậy, này chư hiền, ở đây, một người ly dục, ly các pháp bất thiện, đạt và an trú trong thiền thứ nhất — một trạng thái hỷ và lạc do viễn ly sinh, có tầm, có tứ. Với ý nghĩ ‘ta đã đắc thiền thứ nhất’, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo. Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng.

Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Ở đây, này chư hiền, một người sau khi làm lắng dịu tầm và tứ, đạt và an trú trong thiền thứ hai — một trạng thái hỷ và lạc do định sinh, không tầm, không tứ, với sự thanh tịnh nội tâm và tâm chuyên nhất. Với ý nghĩ ‘ta đã đắc thiền thứ hai’, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo. Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng. Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém.

Ví như, này chư hiền, không xa một ngôi làng hay một thị trấn có một hồ nước lớn. Tại đó, một cơn mưa rào lớn đổ xuống sẽ làm cho cả sò ốc lẫn sỏi đá biến mất khỏi tầm mắt. Nếu có người nói: ‘Sò ốc và sỏi đá sẽ không xuất hiện trở lại trong hồ nước này nữa đâu’, người ấy nói như vậy có đúng không, này chư hiền?” “Thưa không, chư hiền.” “Có khả năng này, này chư hiền: người hay gia súc sẽ uống nước trong hồ ấy, hay gió và nắng sẽ làm khô phần ẩm ướt, và rồi cả sò ốc lẫn sỏi đá sẽ lại xuất hiện.” Cũng vậy, này chư hiền, ở đây, một người sau khi làm lắng dịu tầm và tứ, đạt và an trú trong thiền thứ hai — một trạng thái hỷ và lạc do định sinh, không tầm, không tứ, với sự thanh tịnh nội tâm và tâm chuyên nhất.

Với ý nghĩ ‘ta đã đắc thiền thứ hai’, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo. Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng. Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Ở đây, này chư hiền, một người sau khi ly tham đối với hỷ, an trú xả, có chánh niệm và tỉnh giác, cảm nhận lạc bằng thân, đạt và an trú trong thiền thứ ba — điều mà các bậc thánh gọi là ‘người an trú xả và chánh niệm, sống trong lạc’. Với ý nghĩ ‘ta đã đắc thiền thứ ba’, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo. Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng.

Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Ví như, này chư hiền, một người đã ăn một bữa ăn thịnh soạn thì không còn ham muốn bữa ăn của ngày mai. Nếu có người nói: ‘Người đàn ông này sẽ không còn thấy thức ăn ngon miệng nữa đâu’, người ấy nói như vậy có đúng không, này chư hiền?” “Thưa không, chư hiền.” “Có khả năng này, này chư hiền: người đàn ông đã ăn bữa thịnh soạn ấy, chừng nào chất dinh dưỡng còn ở trong thân, chừng ấy người ấy không ham muốn thức ăn khác. Nhưng khi chất dinh dưỡng ấy tiêu tan, người ấy sẽ lại ham muốn thức ăn ấy.” Cũng vậy, này chư hiền, ở đây, một người sau khi ly tham đối với hỷ, an trú xả, có chánh niệm và tỉnh giác, cảm nhận lạc bằng thân, đạt và an trú trong thiền thứ ba — điều mà các bậc thánh gọi là ‘người an trú xả và chánh niệm, sống trong lạc’.

Với ý nghĩ ‘ta đã đắc thiền thứ ba’, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo. Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng. Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Ở đây, này chư hiền, một người sau khi từ bỏ lạc, từ bỏ khổ, và với sự biến mất từ trước của hỷ và ưu, đạt và an trú trong thiền thứ tư — không khổ, không lạc, với sự thanh tịnh của xả và niệm. Với ý nghĩ ‘ta đã đắc thiền thứ tư’, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo. Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng.

Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Ví như, này chư hiền, trong một khe núi có một hồ nước lặng gió, không một gợn sóng. Nếu có người nói: ‘Sóng sẽ không xuất hiện trở lại trong hồ nước này nữa đâu’, người ấy nói như vậy có đúng không, này chư hiền?” “Thưa không, chư hiền.” “Có khả năng này, này chư hiền: một trận gió mưa dữ dội đến từ hướng đông sẽ sinh sóng trong hồ ấy; một trận gió mưa dữ dội đến từ hướng tây, một trận gió mưa dữ dội đến từ hướng bắc, hay một trận gió mưa dữ dội đến từ hướng nam cũng sẽ sinh sóng trong hồ ấy.” Cũng vậy, này chư hiền, ở đây, một người sau khi từ bỏ lạc, từ bỏ khổ, và với sự biến mất từ trước của hỷ và ưu, đạt và an trú trong thiền thứ tư — không khổ, không lạc, với sự thanh tịnh của xả và niệm.

Với ý nghĩ ‘ta đã đắc thiền thứ tư’, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo. Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng. Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Ở đây, này chư hiền, một người, do không tác ý đến tất cả các tướng, đạt và an trú trong định tâm vô tướng. Với ý nghĩ ‘ta đã đắc định tâm vô tướng’, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo.

Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng. Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Ví như, này chư hiền, một vị vua hay một quan đại thần của vua, lên đường với đạo quân bốn binh chủng, dừng lại nghỉ một đêm trong một khu rừng. Tại đó, tiếng dế sẽ biến mất vì tiếng voi, tiếng ngựa, tiếng xe, tiếng lính bộ, và tiếng trống lớn, trống nhỏ, tù và và thanh la. Nếu có người nói: ‘Tiếng dế sẽ không xuất hiện trở lại trong khu rừng này nữa đâu’, người ấy nói như vậy có đúng không, này chư hiền?” “Thưa không, chư hiền.” “Có khả năng này, này chư hiền: khi vị vua hay quan đại thần ấy rời khỏi khu rừng ấy, tiếng dế sẽ lại xuất hiện.”

Cũng vậy, này chư hiền, ở đây, một người, do không tác ý đến tất cả các tướng, đạt và an trú trong định tâm vô tướng. Với ý nghĩ ‘ta đã đắc định tâm vô tướng’, vị ấy giao du với các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, nhà vua, các quan đại thần của vua, các vị ngoại đạo và đệ tử của ngoại đạo. Trong khi vị ấy giao du, thân thiết, quen thuộc, dấn thân vào chuyện phiếm như vậy, tham làm cho tâm vị ấy bị cuốn phăng. Với tâm bị tham cuốn phăng, vị ấy từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém.” Bấy giờ, vào một thời gian sau, Tôn giả Citta Hatthisāriputta từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém. Bấy giờ, các Tỷ-kheo bạn của Citta Hatthisāriputta đến chỗ Tôn giả Mahākoṭṭhika; đến nơi, họ nói với Tôn giả Mahākoṭṭhika:

“Có phải Tôn giả Mahākoṭṭhika đã biết Citta Hatthisāriputta bằng cách dùng tâm mình bao quát tâm vị ấy: ‘Citta Hatthisāriputta là người đắc các tầng an trú và chứng nhập này và này, vậy mà sẽ từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém’; hay là chư thiên đã báo cho Tôn giả việc này: ‘Thưa ngài, Citta Hatthisāriputta là người đắc các tầng an trú và chứng nhập này và này, vậy mà sẽ từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém’?” “Tôi đã biết vị ấy bằng cách dùng tâm mình bao quát tâm vị ấy, này chư hiền: ‘Citta Hatthisāriputta là người đắc các tầng an trú và chứng nhập này và này, vậy mà sẽ từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém.’ Chư thiên cũng đã báo cho tôi việc này:

‘Thưa ngài, Citta Hatthisāriputta là người đắc các tầng an trú và chứng nhập này và này, vậy mà sẽ từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém’.” Bấy giờ, các Tỷ-kheo bạn của Citta Hatthisāriputta đến chỗ Đức Phật; đến nơi, đảnh lễ Đức Phật rồi ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, các Tỷ-kheo ấy nói với Đức Phật: “Citta Hatthisāriputta, bạch Thế Tôn, là người đắc các tầng an trú và chứng nhập này và này, vậy mà đã từ bỏ học pháp và trở về đời sống thấp kém.” “Này các Tỷ-kheo, Citta sẽ không quên được sự xuất ly lâu đâu.” Bấy giờ, không bao lâu sau, Citta Hatthisāriputta cạo bỏ râu tóc, khoác y vàng, xuất gia từ bỏ gia đình, sống đời sống không nhà.

Bấy giờ, Tôn giả Citta Hatthisāriputta — sống một mình, rút lui, không dễ duôi, nhiệt tâm, cương quyết — không bao lâu sau đã đạt đến và an trú ngay trong hiện tại vào mục đích tối thượng của đời phạm hạnh, điều mà vì nó các thiện nam tử chân chính xuất gia, từ bỏ gia đình, sống đời không nhà, tự mình chứng ngộ bằng thắng trí. Vị ấy hiểu rõ: “Sinh đã chấm dứt, đời phạm hạnh đã được sống, việc cần làm đã làm xong, không còn trở lại trạng thái này nữa.” Và Tôn giả Citta Hatthisāriputta trở thành một trong các bậc A-la-hán. Bài thứ 6.