Kinh Với Tôn Giả Udāyī
Đức Phật hỏi Tôn giả Udāyī ba lần về số đề mục tưởng nhớ; vị ấy chỉ đáp bằng túc mạng minh (nhớ các đời trước), và Phật nhận xét vị ấy không chuyên tâm vào tâm cao thượng. Tôn giả Ānanda trình bày năm đề mục với quả rõ ràng: ba thiền đầu (an trú hạnh phúc hiện tại), tưởng ánh sáng (đạt tri kiến), quán ba mươi hai thể trược trong thân (bỏ tham dục), quán thi thể ở nghĩa địa (nhổ ngã mạn), thiền thứ tư (thấu hiểu nhiều giới). Phật khen và thêm đề mục thứ sáu: chánh niệm trong mọi cử động, đưa đến chánh niệm tỉnh giác.
Điểm thực hànhHãy tập đề mục thứ sáu ngay hôm nay ở mức đơn giản nhất: đi tới, đi lui, đứng, ngồi, nằm — mỗi lần đổi tư thế, biết rõ mình đang đổi. Một ngày tỉnh giác trong cử động đáng giá hơn nhiều lý thuyết về tưởng nhớ.
Phẩm Vô Thượng Kinh Với Tôn Giả Udāyī Bấy giờ, Đức Phật gọi Tôn giả Udāyī: “Này Udāyī, có bao nhiêu đề mục tưởng nhớ?” Khi Đức Phật nói vậy, Tôn giả Udāyī im lặng. Lần thứ hai, Đức Phật lại gọi Tôn giả Udāyī: “Này Udāyī, có bao nhiêu đề mục tưởng nhớ?” Lần thứ hai, Tôn giả Udāyī vẫn im lặng. Lần thứ ba, Đức Phật lại gọi Tôn giả Udāyī: “Này Udāyī, có bao nhiêu đề mục tưởng nhớ?” Lần thứ ba, Tôn giả Udāyī vẫn im lặng. Bấy giờ, Tôn giả Ānanda nói với Tôn giả Udāyī: “Này hiền giả Udāyī, bậc Đạo Sư đang gọi ông.” “Tôi có nghe Đức Phật, này hiền giả Ānanda. Ở đây, bạch Thế Tôn, một Tỷ-kheo nhớ lại nhiều đời sống trước đây của mình — như một đời, hai đời, ba đời, bốn đời, năm đời, mười đời, hai mươi đời, ba mươi đời, bốn mươi đời, năm mươi đời, một trăm đời, một ngàn đời, một trăm ngàn đời; nhiều hoại kiếp, nhiều thành kiếp, nhiều hoại kiếp và thành kiếp — ‘ở chỗ kia, ta có tên như vậy, thuộc dòng họ như vậy, thuộc giai cấp như vậy, ăn uống như vậy, trải nghiệm vui khổ như vậy, tuổi thọ như vậy; chết ở chỗ kia, ta sinh ra ở chỗ này; ở chỗ này, ta có tên như vậy, thuộc dòng họ như vậy, thuộc giai cấp như vậy, ăn uống như vậy, trải nghiệm vui khổ như vậy, tuổi thọ như vậy; chết ở chỗ này, ta sinh ra ở chỗ kia’. Như vậy, vị ấy nhớ lại nhiều đời sống trước đây với đầy đủ nét chính và chi tiết.
Đó là một đề mục tưởng nhớ, bạch Thế Tôn.” Bấy giờ, Đức Phật gọi Tôn giả Ānanda: “Ta đã biết rồi, này Ānanda: ‘người đàn ông trống rỗng Udāyī này không chuyên tâm vào tâm cao thượng mà sống’.” “Này Ānanda, có bao nhiêu đề mục tưởng nhớ?” “Có năm đề mục tưởng nhớ, bạch Thế Tôn. Thế nào là năm? Ở đây, bạch Thế Tôn, một Tỷ-kheo, xa lìa các dục, xa lìa các pháp bất thiện, đạt đến và an trú thiền thứ nhất — một trạng thái hỷ lạc do xa lìa sinh ra, có tầm, có tứ; rồi làm lắng xuống tầm và tứ, đạt đến và an trú thiền thứ hai — một trạng thái hỷ lạc do định sinh ra, không tầm, không tứ, tâm hợp nhất, an tĩnh bên trong; rồi với hỷ phai dần, vị ấy an trú xả, chánh niệm và tỉnh giác, cảm nhận lạc bằng thân, đạt đến và an trú thiền thứ ba mà các bậc thánh gọi là ‘người an trú xả và chánh niệm, có lạc trú’.
Đề mục tưởng nhớ này, bạch Thế Tôn, khi được tu tập, được làm cho nhiều lần, đưa đến an trú hạnh phúc trong hiện tại. “Lại nữa, bạch Thế Tôn, một Tỷ-kheo để tâm vào tưởng ánh sáng, an trú tưởng ban ngày: như ban ngày thế nào thì ban đêm thế ấy, như ban đêm thế nào thì ban ngày thế ấy; như vậy, với tâm rộng mở, không bị bao phủ, vị ấy tu tập tâm sáng chói. Đề mục tưởng nhớ này, bạch Thế Tôn, khi được tu tập, được làm cho nhiều lần, đưa đến đạt được tri kiến. Lại nữa, bạch Thế Tôn, một Tỷ-kheo quán xét chính thân này, từ lòng bàn chân đi lên, từ đỉnh tóc đi xuống, có da bao bọc và chứa đầy đủ thứ không sạch: ‘Trong thân này có: tóc, lông, móng, răng, da; thịt, gân, xương, tủy xương, thận; tim, gan, màng ngăn, lách, phổi; ruột, màng ruột, dạ dày, phân; mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ; nước mắt, mỡ lỏng, nước bọt, nước mũi, dịch khớp, nước tiểu.’ Đề mục tưởng nhớ này, bạch Thế Tôn, khi được tu tập, được làm cho nhiều lần, đưa đến từ bỏ tham dục.
Lại nữa, bạch Thế Tôn, giả sử một Tỷ-kheo thấy một thi thể bị quăng trong nghĩa địa, chết được một ngày, hai ngày, hay ba ngày, sưng phù, xanh tái, rỉ mủ. Vị ấy đối chiếu với chính thân này: ‘Thân này cũng có bản chất như vậy, cũng sẽ như vậy, không thoát khỏi như vậy.’ Hay giả sử vị ấy thấy một thi thể bị quăng trong nghĩa địa, bị quạ ăn, bị diều hâu ăn, bị kền kền ăn, bị chó ăn, bị chó rừng ăn, hay bị đủ loại sinh vật nhỏ ăn. Vị ấy đối chiếu với chính thân này: ‘Thân này cũng có bản chất như vậy, cũng sẽ như vậy, không thoát khỏi như vậy.’ Lại nữa, giả sử vị ấy thấy một thi thể bị quăng trong nghĩa địa: một bộ xương còn thịt và máu, được gân nối lại; một bộ xương không còn thịt nhưng còn dính máu, được gân nối lại; một bộ xương không còn thịt và máu, được gân nối lại; những khúc xương không còn gân nối, rời rạc khắp các hướng — ở đây một xương tay, ở kia một xương chân, ở kia xương ống chân, xương đùi, xương hông, xương sườn, xương sống, xương vai, xương cổ, xương hàm, xương răng, và hộp sọ; những khúc xương trắng, có màu như vỏ ốc; những khúc xương chất thành đống, đã hơn một năm; những khúc xương mục nát, tan thành bột.
Vị ấy đối chiếu với chính thân này: ‘Thân này cũng có bản chất như vậy, cũng sẽ như vậy, không thoát khỏi như vậy.’ Đề mục tưởng nhớ này, bạch Thế Tôn, khi được tu tập, được làm cho nhiều lần, đưa đến nhổ tận gốc ngã mạn. Lại nữa, bạch Thế Tôn, một Tỷ-kheo, từ bỏ lạc, từ bỏ khổ, và với khổ tâm, vui tâm trước đây đã lắng xuống, đạt đến và an trú thiền thứ tư — không khổ, không lạc, chánh niệm thanh tịnh nhờ xả. Đề mục tưởng nhớ này, bạch Thế Tôn, khi được tu tập, được làm cho nhiều lần, đưa đến thấu hiểu nhiều giới khác nhau. Đó là năm đề mục tưởng nhớ, bạch Thế Tôn.” “Tốt lắm, tốt lắm, này Ānanda. Vậy ông hãy ghi nhớ thêm đề mục tưởng nhớ thứ sáu này nữa, này Ānanda.
Ở đây, này Ānanda, một Tỷ-kheo đi tới với chánh niệm, đi lui với chánh niệm, đứng với chánh niệm, ngồi với chánh niệm, nằm xuống với chánh niệm, bắt tay vào việc với chánh niệm. Đề mục tưởng nhớ này, này Ānanda, khi được tu tập, được làm cho nhiều lần, đưa đến chánh niệm và tỉnh giác.” Bài thứ 9.