Kinh Mất Gốc (1)
Đức Phật phân biệt kẻ ngu và bậc hiền trí qua bốn cách cư xử với lời khen chê và niềm tin: kẻ ngu không suy xét mà khen người đáng chê, chê người đáng khen, tin chỗ không đáng tin và không tin chỗ đáng tin, nên tự làm mình mất gốc, bị tổn hại và tạo nhiều điều không phước. Bậc hiền trí làm ngược lại sau khi đã suy xét kỹ. Bài kệ cuối cảnh báo: dùng miệng lưỡi khen chê sai chỗ là tự rước lấy điều bất hạnh, nặng nhất là nuôi ác ý với bậc thánh.
Điểm thực hànhTrước khi khen hay chê ai hôm nay, hãy dừng lại suy xét một phút: mình đã tìm hiểu kỹ chưa, hay chỉ nói theo cảm tình?
Phẩm Làng Bhaṇḍagāma Kinh Mất Gốc (1) — Này các Tỷ-kheo, kẻ ngu, thiếu thông minh, không phải bậc chân nhân, khi có đủ bốn pháp thì tự mình xử sự như kẻ mất gốc, bị tổn hại; người ấy đáng bị chê trách, bị các bậc trí quở trách, và tạo ra nhiều điều không phước. Bốn pháp nào? Không suy xét, không tìm hiểu kỹ, người ấy khen người đáng bị chê; không suy xét, không tìm hiểu kỹ, người ấy chê người đáng được khen; không suy xét, không tìm hiểu kỹ, người ấy tỏ lòng tin ở chỗ không đáng đặt niềm tin; không suy xét, không tìm hiểu kỹ, người ấy không tỏ lòng tin ở chỗ đáng đặt niềm tin — có đủ bốn pháp này, này các Tỷ-kheo, kẻ ngu, thiếu thông minh, không phải bậc chân nhân, tự mình xử sự như kẻ mất gốc, bị tổn hại, đáng bị chê trách, bị các bậc trí quở trách, và tạo ra nhiều điều không phước.
Này các Tỷ-kheo, bậc hiền trí, thông thạo, là bậc chân nhân, khi có đủ bốn pháp thì tự mình xử sự nguyên vẹn, không bị tổn hại; người ấy không đáng bị chê trách, không bị các bậc trí quở trách, và tạo ra nhiều phước đức. Bốn pháp nào? Sau khi suy xét, tìm hiểu kỹ, người ấy chê người đáng bị chê; sau khi suy xét, tìm hiểu kỹ, người ấy khen người đáng được khen; sau khi suy xét, tìm hiểu kỹ, người ấy không tỏ lòng tin ở chỗ không đáng đặt niềm tin; sau khi suy xét, tìm hiểu kỹ, người ấy tỏ lòng tin ở chỗ đáng đặt niềm tin — có đủ bốn pháp này, này các Tỷ-kheo, bậc hiền trí, thông thạo, là bậc chân nhân, tự mình xử sự nguyên vẹn, không bị tổn hại, không đáng bị chê trách, không bị các bậc trí quở trách, và tạo ra nhiều phước đức.
Ai chê người đáng khen
Kẻ ấy với miệng lưỡi Chứa chấp điều bất hạnh
Do vì bất hạnh ấy Không tìm được an lạc
Nhỏ nhen không đáng kể Là loại bất hạnh này
Bất hạnh do cờ bạc Phá hoại các tài sản
Cho tất cả mọi người Và cả với riêng mình
Lớn hơn, lớn hơn nhiều Là loại bất hạnh này
Những ai với ác ý Ðối với bậc Thiện thệ
Trải qua một trăm ngàn Thời Nirabbudà
Và cộng ba mươi sáu Với năm Abbudà
Bị sanh vào địa ngục Trong suốt thời gian ấy
Nếu mắng nhiếc bậc Thánh Với lời, ý, nguyện ác.
Nghĩa là
Ai khen người đáng bị chê, hoặc chê người đáng được khen, kẻ ấy dùng chính miệng mình mà rước lấy điều bất hạnh; vì điều bất hạnh ấy, người ấy không bao giờ tìm được an lạc. Điều bất hạnh nhỏ nhen chẳng đáng kể — như ván bạc thua mất hết tài sản — dù mất tất cả, kể cả chính bản thân mình. Điều bất hạnh lớn hơn thế rất nhiều là nuôi ác ý đối với các bậc Thiện Thệ (những bậc đã đi trọn con đường lành). Suốt một trăm ngàn thời Nirabbuda (một khoảng thời gian dài khủng khiếp trong địa ngục), cộng thêm ba mươi sáu và thêm năm thời Abbuda nữa, kẻ mắng nhiếc bậc thánh phải sinh vào địa ngục suốt chừng ấy thời gian, nếu đã dùng lời nói và ý nghĩ ác mà mắng nhiếc bậc thánh.
Bài thứ 3.