Kinh Tại Uruvela (2)

Các Bà-la-môn cao tuổi trách Đức Phật không đứng dậy chào hay mời ghế khi họ đến. Đức Phật trả lời bằng định nghĩa mới về trưởng lão: tuổi tác không làm nên trưởng lão — người trăm tuổi mà nói phi thời, không thật, vô nghĩa thì chỉ là trưởng lão ngu; người trẻ nói đúng thời, chân thật, có ích thì là trưởng lão có trí. Bốn pháp làm nên trưởng lão thật sự là giới hạnh đầy đủ, nghe nhiều và thấu triệt giáo pháp, chứng bốn thiền lạc trú hiện tại, và đoạn tận lậu hoặc đạt giải thoát.

Điểm thực hành

Khi đánh giá một người thầy hay một bậc tiền bối, hãy nhìn vào bốn thước đo của bài kinh — giới hạnh, sự thấu hiểu giáo pháp, tâm định tĩnh và mức độ buông bỏ phiền não — thay vì chỉ nhìn vào tuổi tác hay thâm niên.

Phẩm Uruvela Kinh Tại Uruvela (2) — Một thời, này các Tỷ-kheo, khi vừa mới thành bậc Chánh Giác, Ta trú tại Uruvela, trên bờ sông Nerañjarā, dưới gốc cây đa của người chăn dê. Rồi này các Tỷ-kheo, nhiều Bà-la-môn già nua, trưởng lão, bậc trưởng thượng, tuổi đã cao, đã đến cuối đời, đi đến gặp Ta; sau khi đến, họ nói với Ta những lời chào hỏi thân thiện. Sau khi nói những lời chào hỏi thân thiện xong, họ ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, này các Tỷ-kheo, các Bà-la-môn ấy thưa với Ta: “Thưa Tôn giả Gotama, chúng tôi nghe nói như sau: “Sa-môn Gotama không đảnh lễ, không đứng dậy, không mời ghế ngồi các Bà-la-môn già nua, trưởng lão, bậc trưởng thượng, tuổi đã cao, đã đến cuối đời”.

Quả thật là như vậy, thưa Tôn giả Gotama. Tôn giả Gotama quả thật không đảnh lễ, không đứng dậy, không mời ghế ngồi các Bà-la-môn già nua, trưởng lão, bậc trưởng thượng, tuổi đã cao, đã đến cuối đời. Việc ấy, thưa Tôn giả Gotama, là không thích hợp”. Này các Tỷ-kheo, lúc ấy Ta suy nghĩ: “Các Tôn giả này không biết trưởng lão là gì, cũng không biết các pháp làm nên một vị trưởng lão”. Này các Tỷ-kheo, dù một người đã tám mươi, chín mươi hay một trăm tuổi kể từ khi sinh, nhưng nếu người ấy nói phi thời, nói không thật, nói vô nghĩa, nói trái pháp, nói trái luật; nói những lời không đáng giữ gìn, nói không đúng lúc, không có lý, không giới hạn, không liên hệ đến mục đích; thì người ấy chỉ được gọi là “trưởng lão ngu”.

Này các Tỷ-kheo, dù một người còn trẻ, thanh niên, tóc đen nhánh, đầy sức thanh xuân, đang ở độ tuổi đầu đời, nhưng nếu người ấy nói đúng thời, nói chân thật, nói có nghĩa, nói hợp pháp, nói hợp luật; nói những lời đáng giữ gìn, nói đúng lúc, có lý, có giới hạn, liên hệ đến mục đích; thì người ấy được gọi là “trưởng lão có trí”. Này các Tỷ-kheo, có bốn pháp làm nên vị trưởng lão này. Thế nào là bốn? Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo có giới, sống chế ngự với sự chế ngự của giới bổn Ba-la-đề-mộc-xoa, đầy đủ oai nghi và chỗ đi lại, thấy nguy hiểm trong những lỗi nhỏ nhặt, thọ trì và học tập các học giới. Vị ấy nghe nhiều, ghi nhớ điều đã nghe, tích lũy điều đã nghe: những pháp tốt đẹp ở phần đầu, tốt đẹp ở phần giữa, tốt đẹp ở phần cuối, có nghĩa, có văn, tuyên bố đời sống phạm hạnh hoàn toàn viên mãn, thanh tịnh — những pháp như vậy vị ấy nghe nhiều, ghi nhớ, đọc tụng bằng lời, quán xét bằng ý, và thấu triệt bằng chánh kiến.

Đối với bốn thiền thuộc tăng thượng tâm, là hiện tại lạc trú, vị ấy muốn được là được, không khó khăn, không mệt nhọc, không tốn sức. Do các lậu hoặc (những ô nhiễm sâu trong tâm) đã đoạn tận, ngay trong hiện tại, vị ấy tự mình với thắng trí chứng ngộ, chứng đạt và an trú vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Này các Tỷ-kheo, đó là bốn pháp làm nên vị trưởng lão.

Nghĩa là

Ai có tâm dao động, không yên, nói nhiều lời rỗng tuếch; ý định không định tĩnh, không ưa Chánh pháp, như loài thú; người ấy xa địa vị trưởng lão, vì tà kiến và không biết tôn trọng. Còn ai thành tựu giới hạnh, nghe nhiều và có tài biện luận, chú tâm; là bậc trí chế ngự đối với các pháp, vị ấy quán thấy ý nghĩa bằng trí tuệ. Đã đi đến bờ kia của mọi pháp, không làm tổn thương ai, có tài biện luận, đã từ bỏ sinh và chết, đã hoàn thành đời sống phạm hạnh. Vị ấy, Ta gọi là trưởng lão, vị không còn lậu hoặc; do lậu hoặc đã đoạn tận, vị Tỷ-kheo ấy được gọi là trưởng lão.

Bài thứ 2.