Phi Pháp Và Pháp (3) — Ānanda Phân Tích

Đức Phật chỉ tuyên bố vắn tắt “phi pháp và pháp cần phải hiểu biết” rồi đứng dậy vào tinh xá. Các Tỷ-kheo tìm đến Tôn giả Ānanda — vị được Đức Phật tán thán — xin phân tích; Ānanda khiêm tốn ví họ như người đi tìm lõi cây mà bỏ qua thân cây để tìm ở cành lá, rồi giảng rộng: mỗi chi phần tà là phi pháp, chi phần chánh tương ứng là pháp, quả ác sinh từ chi phần tà là phi mục đích, quả thiện viên mãn từ chi phần chánh là mục đích. Đức Phật xác nhận: nếu hỏi Ngài, Ngài cũng trả lời y như Ānanda.

Điểm thực hành

Bài kinh cho một mẫu đẹp về học hỏi: khi chưa hiểu lời dạy vắn tắt, hãy tìm người đáng tin để hỏi cho ra lẽ — và người thầy khiêm tốn luôn chỉ học trò quay về nguồn gốc của giáo pháp, thay vì tự đặt mình vào chỗ của bậc thầy.

Phẩm Lễ Bước Xuống Kinh Phi Pháp Thứ Ba — Này các Tỷ-kheo, phi pháp cần phải được hiểu biết, và pháp cũng vậy; phi mục đích cần phải được hiểu biết, và mục đích cũng vậy. Sau khi biết phi pháp và pháp, sau khi biết phi mục đích và mục đích, pháp như thế nào, mục đích như thế nào, hãy thực hành đúng như thế ấy.” Thế Tôn nói như vậy. Nói vậy xong, bậc Thiện Thệ từ chỗ ngồi đứng dậy và đi vào tinh xá. Rồi các Tỷ-kheo ấy, không bao lâu sau khi Thế Tôn đi, suy nghĩ như sau: “Này chư Hiền, Thế Tôn đã tuyên bố vắn tắt này, không phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy, đi vào tinh xá: “Phi pháp và pháp cần phải được hiểu biết; phi mục đích và mục đích cần phải được hiểu biết. Sau khi biết phi pháp và pháp, sau khi biết phi mục đích và mục đích, pháp như thế nào, mục đích như thế nào, hãy thực hành đúng như thế ấy.” Lời tuyên bố vắn tắt này của Thế Tôn, không được phân tích ý nghĩa rộng rãi, ai là người có thể phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi?”

“Phi pháp và pháp cần phải được hiểu biết; phi mục đích và mục đích cần phải được hiểu biết. Sau khi biết phi pháp và pháp, sau khi biết phi mục đích và mục đích, pháp như thế nào, mục đích như thế nào, hãy thực hành đúng như thế ấy.” Lời tuyên bố vắn tắt này của Thế Tôn, ai là người có thể phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi?” Rồi các Tỷ-kheo ấy suy nghĩ như sau: “Tôn giả Ānanda được bậc Đạo sư tán thán, và được các vị đồng phạm hạnh có trí trọng vọng. Tôn giả Ānanda có thể phân tích rộng rãi ý nghĩa của lời tuyên bố vắn tắt này của Thế Tôn, vốn không được phân tích ý nghĩa rộng rãi. Vậy chúng ta hãy đi đến chỗ Tôn giả Ānanda; sau khi đến, hãy hỏi Tôn giả Ānanda về ý nghĩa này. Tôn giả Ānanda trả lời cho chúng ta như thế nào, chúng ta sẽ thọ trì đúng như thế ấy.”

Tôn giả Ānanda có thể phân tích rộng rãi ý nghĩa của lời tuyên bố vắn tắt này của Thế Tôn, vốn không được phân tích ý nghĩa rộng rãi. Vậy chúng ta hãy đi đến chỗ Tôn giả Ānanda; sau khi đến, hãy hỏi Tôn giả Ānanda về ý nghĩa này. Tôn giả Ānanda trả lời cho chúng ta như thế nào, chúng ta sẽ thọ trì đúng như thế ấy.” Rồi các Tỷ-kheo ấy đi đến chỗ Tôn giả Ānanda; sau khi đến, nói với Tôn giả Ānanda những lời chào đón hỏi thăm. Sau khi nói những lời chào đón hỏi thăm thân hữu, họ ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, các Tỷ-kheo ấy nói với Tôn giả Ānanda: — Thưa Hiền giả Ānanda, Thế Tôn đã tuyên bố vắn tắt này, không phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy, đi vào tinh xá:

“Phi pháp và pháp cần phải được hiểu biết; phi mục đích và mục đích cần phải được hiểu biết; sau khi biết phi pháp và pháp, sau khi biết phi mục đích và mục đích, pháp như thế nào, mục đích như thế nào, hãy thực hành đúng như thế ấy.” Thưa Hiền giả, không bao lâu sau khi Thế Tôn đi, chúng tôi suy nghĩ như sau: “Này chư Hiền, Thế Tôn đã tuyên bố vắn tắt này, không phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy, đi vào tinh xá — phi pháp và pháp cần phải được hiểu biết; phi mục đích và mục đích cần phải được hiểu biết; sau khi biết phi pháp và pháp, sau khi biết phi mục đích và mục đích, pháp như thế nào, mục đích như thế nào, hãy thực hành đúng như thế ấy.

Lời tuyên bố vắn tắt này của Thế Tôn, không được phân tích ý nghĩa rộng rãi, ai là người có thể phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi?” Rồi thưa Hiền giả, chúng tôi suy nghĩ như sau: “Tôn giả Ānanda được bậc Đạo sư tán thán, và được các vị đồng phạm hạnh có trí trọng vọng. Tôn giả Ānanda có thể phân tích rộng rãi ý nghĩa của lời tuyên bố vắn tắt này của Thế Tôn, vốn không được phân tích ý nghĩa rộng rãi. Vậy chúng ta hãy đi đến chỗ Tôn giả Ānanda; sau khi đến, hãy hỏi Tôn giả Ānanda về ý nghĩa này. Tôn giả Ānanda trả lời cho chúng ta như thế nào, chúng ta sẽ thọ trì đúng như thế ấy.” Mong Tôn giả Ānanda phân tích cho.” — Này chư Hiền, ví như một người cần lõi cây, đi tìm lõi cây, lang thang tìm lõi cây, đến trước một cây lớn đang đứng, có lõi cây; người ấy bỏ qua rễ, bỏ qua thân cây, lại nghĩ rằng phải tìm lõi cây ở nơi cành lá.

Cũng vậy là việc của chư Tôn giả: đang đứng trước mặt bậc Đạo sư, quý vị lại bỏ qua Thế Tôn, nghĩ rằng cần phải hỏi tôi về ý nghĩa này. Này chư Hiền, Thế Tôn biết những gì cần biết, thấy những gì cần thấy; Ngài đã trở thành con mắt, trở thành trí tuệ, trở thành Pháp, trở thành Phạm thiên, là vị thuyết giảng, vị tuyên bố, vị chỉ ra mục đích, vị trao cho bất tử, vị Pháp chủ, Như Lai. Đó chính là lúc quý vị nên đến chỗ Thế Tôn và hỏi về ý nghĩa này. Thế Tôn trả lời như thế nào, quý vị hãy thọ trì đúng như thế ấy.” — Chắc chắn vậy, thưa Hiền giả Ānanda, Thế Tôn biết những gì cần biết, thấy những gì cần thấy; Ngài đã trở thành con mắt, trở thành trí tuệ, trở thành Pháp, trở thành Phạm thiên, là vị thuyết giảng, vị tuyên bố, vị chỉ ra mục đích, vị trao cho bất tử, vị Pháp chủ, Như Lai.

Đó chính là lúc chúng tôi nên đến chỗ Thế Tôn và hỏi về ý nghĩa này; Thế Tôn trả lời như thế nào, chúng tôi sẽ thọ trì đúng như thế ấy. Nhưng Tôn giả Ānanda được bậc Đạo sư tán thán, và được các vị đồng phạm hạnh có trí trọng vọng. Tôn giả Ānanda có thể phân tích rộng rãi ý nghĩa của lời tuyên bố vắn tắt này của Thế Tôn, vốn không được phân tích ý nghĩa rộng rãi. Mong Hiền giả Ānanda phân tích cho, nếu không có gì phiền muộn.” — Vậy này chư Hiền, hãy nghe và khéo tác ý, tôi sẽ nói.” — Thưa vâng, Hiền giả. Các Tỷ-kheo ấy vâng đáp Tôn giả Ānanda. Tôn giả Ānanda nói như sau: — Này chư Hiền, lời Thế Tôn đã tuyên bố vắn tắt, không phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy, đi vào tinh xá, là:

“Phi pháp và pháp cần phải được hiểu biết; phi mục đích và mục đích cần phải được hiểu biết. Sau khi biết phi pháp và pháp, sau khi biết phi mục đích và mục đích, pháp như thế nào, mục đích như thế nào, hãy thực hành đúng như thế ấy.” Và này chư Hiền, thế nào là phi pháp, thế nào là pháp, thế nào là phi mục đích, thế nào là mục đích? Tà kiến, này chư Hiền, là phi pháp; chánh kiến là pháp; và các pháp ác, bất thiện do duyên tà kiến sinh khởi — đây là phi mục đích; và do duyên chánh kiến, nhiều thiện pháp đi đến viên mãn trong tu tập — đây là mục đích. Tà tư duy, này chư Hiền, là phi pháp; chánh tư duy là pháp; và các pháp ác, bất thiện do duyên tà tư duy sinh khởi — đây là phi mục đích; và do duyên chánh tư duy, nhiều thiện pháp đi đến viên mãn trong tu tập — đây là mục đích.

Tà ngữ, này chư Hiền, là phi pháp; chánh ngữ là pháp; và các pháp ác, bất thiện do duyên tà ngữ sinh khởi — đây là phi mục đích; và do duyên chánh ngữ, nhiều thiện pháp đi đến viên mãn trong tu tập — đây là mục đích. Tà nghiệp, này chư Hiền, là phi pháp; chánh nghiệp là pháp; và các pháp ác, bất thiện do duyên tà nghiệp sinh khởi — đây là phi mục đích; và do duyên chánh nghiệp, nhiều thiện pháp đi đến viên mãn trong tu tập — đây là mục đích. Tà mạng, này chư Hiền, là phi pháp; chánh mạng là pháp; và các pháp ác, bất thiện do duyên tà mạng sinh khởi — đây là phi mục đích; và do duyên chánh mạng, nhiều thiện pháp đi đến viên mãn trong tu tập — đây là mục đích.

Tà tinh tấn, này chư Hiền, là phi pháp; chánh tinh tấn là pháp; và các pháp ác, bất thiện do duyên tà tinh tấn sinh khởi — đây là phi mục đích; và do duyên chánh tinh tấn, nhiều thiện pháp đi đến viên mãn trong tu tập — đây là mục đích. Tà niệm, này chư Hiền, là phi pháp; chánh niệm là pháp; và các pháp ác, bất thiện do duyên tà niệm sinh khởi — đây là phi mục đích; và do duyên chánh niệm, nhiều thiện pháp đi đến viên mãn trong tu tập — đây là mục đích. Tà định, này chư Hiền, là phi pháp; chánh định là pháp; và các pháp ác, bất thiện do duyên tà định sinh khởi — đây là phi mục đích; và do duyên chánh định, nhiều thiện pháp đi đến viên mãn trong tu tập — đây là mục đích.

Tà trí, này chư Hiền, là phi pháp; chánh trí là pháp; và các pháp ác, bất thiện do duyên tà trí sinh khởi — đây là phi mục đích; và do duyên chánh trí, nhiều thiện pháp đi đến viên mãn trong tu tập — đây là mục đích. Tà giải thoát, này chư Hiền, là phi pháp; chánh giải thoát là pháp; và các pháp ác, bất thiện do duyên tà giải thoát sinh khởi — đây là phi mục đích; và do duyên chánh giải thoát, nhiều thiện pháp đi đến viên mãn trong tu tập — đây là mục đích. Này chư Hiền, lời Thế Tôn đã tuyên bố vắn tắt, không phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy, đi vào tinh xá, là: “Phi pháp và pháp cần phải được hiểu biết; phi mục đích và mục đích cần phải được hiểu biết; sau khi biết phi pháp và pháp, sau khi biết phi mục đích và mục đích, pháp như thế nào, mục đích như thế nào, hãy thực hành đúng như thế ấy” — ý nghĩa rộng rãi của lời tuyên bố vắn tắt ấy của Thế Tôn, tôi hiểu như vậy.

Nếu chư Hiền muốn, hãy đi đến chỗ Thế Tôn và hỏi về ý nghĩa này. Thế Tôn trả lời như thế nào, hãy thọ trì đúng như thế ấy.” — Thưa vâng, Hiền giả. Các Tỷ-kheo ấy hoan hỷ, tán thán lời Tôn giả Ānanda, từ chỗ ngồi đứng dậy, đi đến chỗ Thế Tôn; sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, các Tỷ-kheo ấy bạch Thế Tôn: — Bạch Thế Tôn, lời Thế Tôn đã tuyên bố vắn tắt, không phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy, đi vào tinh xá, là: “Phi pháp và pháp cần phải được hiểu biết; phi mục đích và mục đích cần phải được hiểu biết; sau khi biết phi pháp và pháp, sau khi biết phi mục đích và mục đích, pháp như thế nào, mục đích như thế nào, hãy thực hành đúng như thế ấy.”

Bạch Thế Tôn, không bao lâu sau khi Thế Tôn đi, chúng con suy nghĩ như sau: “Này chư Hiền, Thế Tôn đã tuyên bố vắn tắt này, không phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy, đi vào tinh xá — phi pháp và pháp cần phải được hiểu biết; phi mục đích và mục đích cần phải được hiểu biết; sau khi biết phi pháp và pháp, sau khi biết phi mục đích và mục đích, pháp như thế nào, mục đích như thế nào, hãy thực hành đúng như thế ấy. Lời tuyên bố vắn tắt này của Thế Tôn, không được phân tích ý nghĩa rộng rãi, ai là người có thể phân tích ý nghĩa một cách rộng rãi?” Bạch Thế Tôn, rồi chúng con suy nghĩ như sau: “Tôn giả Ānanda được bậc Đạo sư tán thán, và được các vị đồng phạm hạnh có trí trọng vọng.

Tôn giả Ānanda có thể phân tích rộng rãi ý nghĩa của lời tuyên bố vắn tắt này của Thế Tôn, vốn không được phân tích ý nghĩa rộng rãi. Vậy chúng ta hãy đi đến chỗ Tôn giả Ānanda; sau khi đến, hãy hỏi Tôn giả Ānanda về ý nghĩa này. Tôn giả Ānanda trả lời cho chúng ta như thế nào, chúng ta sẽ thọ trì đúng như thế ấy.” Bạch Thế Tôn, rồi chúng con đi đến chỗ Tôn giả Ānanda; sau khi đến, chúng con hỏi Tôn giả Ānanda về ý nghĩa này. Bạch Thế Tôn, ý nghĩa đã được Tôn giả Ānanda phân tích rõ ràng cho chúng con bằng những phương diện như vậy, bằng những lời như vậy, bằng những văn cú như vậy.” — Lành thay, lành thay, này các Tỷ-kheo! Này các Tỷ-kheo, Ānanda là bậc hiền trí.

Này các Tỷ-kheo, Ānanda là bậc đại tuệ. Này các Tỷ-kheo, nếu các Thầy đến hỏi Ta về ý nghĩa này, Ta cũng trả lời đúng như vậy, như Ānanda đã trả lời. Đó chính là ý nghĩa của lời ấy; hãy thọ trì đúng như vậy.” Bài thứ 3.