Kinh Lửa
Tiếp nối câu chuyện ở kinh Pháp Môn, Đức Phật dạy nghệ thuật dùng giác chi đúng lúc: tâm trì trệ thì dùng trạch pháp, tinh tấn, hỷ để vực dậy như nhóm lửa bằng củi khô; tâm xao động thì dùng khinh an, định, xả để làm lắng xuống như dập lửa bằng vật ướt. Riêng niệm thì có ích trong mọi trường hợp.
Điểm thực hànhTrước khi chọn cách tu trong một buổi ngồi, hãy chẩn đoán tâm trước: đang trì trệ hay đang xao động — rồi chọn đúng nhóm giác chi như chọn đúng củi cho ngọn lửa.
6. Phẩm Thảo Luận Lửa Một buổi sáng, nhiều vị Tỷ-kheo (vị tu sĩ khất thực) mặc y, mang theo y bát và đi vào thành Xá-vệ để khất thực. Đoạn này giống như toàn bộ câu chuyện trong kinh Pháp Môn trước. “Này các Tỷ-kheo, khi các du sĩ thuộc các đạo khác nói như vậy, các ông nên trả lời họ như vầy: ‘Này các Hiền giả, khi tâm đang trì trệ, lúc ấy giác chi nào không đúng lúc để tu tập, và giác chi nào đúng lúc để tu tập? Và khi tâm đang xao động, lúc ấy giác chi nào không đúng lúc để tu tập, và giác chi nào đúng lúc để tu tập?’ Bị hỏi như vậy, này các Tỷ-kheo, các du sĩ thuộc các đạo khác sẽ không trả lời nổi, và còn rơi vào lúng túng nữa. Vì sao vậy?
Vì việc này nằm ngoài tầm của họ, này các Tỷ-kheo. Này các Tỷ-kheo, Ta không thấy một ai trong thế giới này — gồm chư thiên, Ma Vương và Phạm thiên, gồm các Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên và loài người — có thể trả lời những câu hỏi này một cách thỏa đáng, ngoài Như Lai, đệ tử của Như Lai, hoặc người đã được nghe từ hai vị ấy. Khi tâm đang trì trệ, này các Tỷ-kheo, lúc ấy không đúng lúc để tu tập giác chi khinh an, giác chi định và giác chi xả. Vì sao vậy? Vì một cái tâm đang trì trệ thì rất khó được vực dậy bằng những pháp ấy, này các Tỷ-kheo. Ví như, này các Tỷ-kheo, một người muốn làm bùng lên một ngọn lửa nhỏ. Người ấy bỏ vào đó cỏ ướt, phân bò ướt và củi ướt, dội nước lên, rồi rắc bụi phủ lên trên; người ấy có thể làm ngọn lửa nhỏ ấy bùng lên được không?”
Các Tỷ-kheo đáp: “Thưa không, bạch Thế Tôn.” “Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, khi tâm đang trì trệ, lúc ấy không đúng lúc để tu tập giác chi khinh an, giác chi định và giác chi xả. Vì sao vậy? Vì một cái tâm đang trì trệ thì rất khó được vực dậy bằng những pháp ấy, này các Tỷ-kheo. Nhưng khi tâm đang trì trệ, này các Tỷ-kheo, lúc ấy đúng lúc để tu tập giác chi trạch pháp, giác chi tinh tấn và giác chi hỷ. Vì sao vậy? Vì một cái tâm đang trì trệ thì dễ được vực dậy bằng những pháp ấy, này các Tỷ-kheo. Ví như, này các Tỷ-kheo, một người muốn làm bùng lên một ngọn lửa nhỏ. Người ấy bỏ vào đó cỏ khô, phân bò khô và củi khô, thổi hơi vào, và không rắc bụi phủ lên; người ấy có thể làm ngọn lửa nhỏ ấy bùng lên được không?”
Các Tỷ-kheo đáp: “Thưa vâng, bạch Thế Tôn.” “Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, khi tâm đang trì trệ, lúc ấy đúng lúc để tu tập giác chi trạch pháp, giác chi tinh tấn và giác chi hỷ. Vì sao vậy? Vì một cái tâm đang trì trệ thì dễ được vực dậy bằng những pháp ấy, này các Tỷ-kheo. Khi tâm đang xao động, này các Tỷ-kheo, lúc ấy không đúng lúc để tu tập giác chi trạch pháp, giác chi tinh tấn và giác chi hỷ. Vì sao vậy? Vì một cái tâm đang xao động thì rất khó được làm cho lắng xuống bằng những pháp ấy, này các Tỷ-kheo. Ví như, này các Tỷ-kheo, một người muốn dập tắt một đống lửa lớn. Người ấy bỏ vào đó cỏ khô, phân bò khô và củi khô, thổi hơi vào, và không rắc bụi phủ lên; người ấy có thể dập tắt đống lửa lớn ấy được không?”
Các Tỷ-kheo đáp: “Thưa không, bạch Thế Tôn.” “Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, khi tâm đang xao động, lúc ấy không đúng lúc để tu tập giác chi trạch pháp, giác chi tinh tấn và giác chi hỷ. Vì sao vậy? Vì một cái tâm đang xao động thì rất khó được làm cho lắng xuống bằng những pháp ấy, này các Tỷ-kheo. Nhưng khi tâm đang xao động, này các Tỷ-kheo, lúc ấy đúng lúc để tu tập giác chi khinh an, giác chi định và giác chi xả. Vì sao vậy? Vì một cái tâm đang xao động thì dễ được làm cho lắng xuống bằng những pháp ấy, này các Tỷ-kheo. Ví như, này các Tỷ-kheo, một người muốn dập tắt một đống lửa lớn. Người ấy bỏ vào đó cỏ ướt, phân bò ướt và củi ướt, dội nước lên, và rắc bụi phủ lên trên; người ấy có thể dập tắt đống lửa lớn ấy được không?”
Các Tỷ-kheo đáp: “Thưa vâng, bạch Thế Tôn.” “Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, khi tâm đang xao động, lúc ấy đúng lúc để tu tập giác chi khinh an, giác chi định và giác chi xả. Vì sao vậy? Vì một cái tâm đang xao động thì dễ được làm cho lắng xuống bằng những pháp ấy, này các Tỷ-kheo. Riêng về niệm, này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng nó có ích trong mọi trường hợp.” Bài thứ 3.