Niệm: Không Quên và Biết Chọn Lấy
Vua Milinda hỏi niệm có dấu hiệu gì. Ngài Nāgasena đáp niệm có hai dấu hiệu: không quên và biết nắm lấy. Không quên là giữ cho các pháp tốt xấu không bị lãng quên, như viên quan giữ kho sáng chiều nhắc vua nhớ tài sản của mình; biết nắm lấy là phân biệt pháp nào có lợi thì giữ, pháp nào không có lợi thì bỏ, như vị tướng quân báu biết điều lợi hại cho nhà vua. Ngài kết bằng lời đức Thế Tôn: niệm có ích trong mọi trường hợp.
Điểm thực hànhHãy tập hai việc của niệm trong một ngày: buổi sáng tự nhắc mình một pháp cần nhớ như viên quan giữ kho nhắc vua, và mỗi khi đứng trước một lựa chọn, tự hỏi điều này có lợi hay không có lợi rồi mới nắm lấy hay buông bỏ.
Mi-lan-đà Hỏi Đáp Đại Phẩm 13. Câu Hỏi về Dấu Hiệu của Niệm Đức vua nói: “Thưa ngài Nāgasena, niệm có dấu hiệu gì?” “Tâu đại vương, niệm có dấu hiệu là không quên, và cũng có dấu hiệu là biết nắm lấy điều nên nắm.” “Thưa ngài, niệm có dấu hiệu là không quên nghĩa là thế nào?” “Tâu đại vương, khi niệm sinh khởi, nó giữ cho không bị quên lãng các pháp lẫn lộn nhau, gồm thiện, bất thiện, đáng chê, không đáng chê, thấp kém, cao quý, đen, trắng, có cặp đối đãi, mà nhắc rằng: ‘Đây là bốn Niệm Xứ, đây là bốn chánh tinh tấn, đây là bốn nền tảng của thần thông, đây là năm quyền, đây là năm lực, đây là bảy yếu tố đưa đến giác ngộ, đây là con đường cao quý có tám phần, đây là định tĩnh, đây là quán xét sáng tỏ, đây là minh, đây là giải thoát.’ Từ đó, người tu hành gắn bó với các pháp nên gắn bó, không gắn bó với các pháp không nên gắn bó.
Vị ấy thân cận các pháp nên thân cận, không thân cận các pháp không nên thân cận. Tâu đại vương, niệm có dấu hiệu là không quên là như vậy.” “Xin ngài cho một ví dụ.” “Tâu đại vương, như viên quan giữ kho của vị chuyển luân vương, sáng và chiều nhắc cho vua nhớ vinh quang của mình: ‘Thưa bệ hạ, ngài có chừng này voi, chừng này ngựa, chừng này xe, chừng này bộ binh, chừng này vàng khối, chừng này vàng ròng, chừng này tài sản, xin bệ hạ hãy nhớ lấy’, và không để tài sản của vua bị quên lãng; cũng vậy, tâu đại vương, khi niệm sinh khởi, nó giữ cho không bị quên lãng các pháp lẫn lộn nhau, gồm thiện, bất thiện, đáng chê, không đáng chê, thấp kém, cao quý, đen, trắng, có cặp đối đãi, mà nhắc rằng: ‘Đây là bốn Niệm Xứ, đây là bốn chánh tinh tấn, đây là bốn nền tảng của thần thông, đây là năm quyền, đây là năm lực, đây là bảy yếu tố đưa đến giác ngộ, đây là con đường cao quý có tám phần, đây là định tĩnh, đây là quán xét sáng tỏ, đây là minh, đây là giải thoát.’ Từ đó, người tu hành gắn bó với các pháp nên gắn bó, không gắn bó với các pháp không nên gắn bó.
Vị ấy thân cận các pháp nên thân cận, không thân cận các pháp không nên thân cận. Tâu đại vương, niệm có dấu hiệu là không quên là như vậy.” “Thưa ngài, niệm có dấu hiệu là biết nắm lấy nghĩa là thế nào?” “Tâu đại vương, khi niệm sinh khởi, nó theo dõi đường đi của các pháp có lợi và không có lợi, mà biết: ‘Các pháp này có lợi, các pháp này không có lợi. Các pháp này giúp ích, các pháp này không giúp ích.’ Từ đó, người tu hành loại bỏ các pháp không có lợi, nắm lấy các pháp có lợi. Vị ấy loại bỏ các pháp không giúp ích, nắm lấy các pháp giúp ích. Tâu đại vương, niệm có dấu hiệu là biết nắm lấy là như vậy.” “Xin ngài cho một ví dụ.” “Tâu đại vương, như vị tướng quân báu của vị chuyển luân vương biết điều gì có lợi, điều gì không có lợi cho vua: ‘Những điều này có lợi cho vua, những điều này không có lợi.
Những điều này giúp ích, những điều này không giúp ích.’ Từ đó, vị ấy loại bỏ điều không có lợi, nắm lấy điều có lợi. Vị ấy loại bỏ điều không giúp ích, nắm lấy điều giúp ích. Cũng vậy, tâu đại vương, khi niệm sinh khởi, nó theo dõi đường đi của các pháp có lợi và không có lợi, mà biết: ‘Các pháp này có lợi, các pháp này không có lợi. Các pháp này giúp ích, các pháp này không giúp ích.’ Từ đó, người tu hành loại bỏ các pháp không có lợi, nắm lấy các pháp có lợi. Vị ấy loại bỏ các pháp không giúp ích, nắm lấy các pháp giúp ích. Tâu đại vương, niệm có dấu hiệu là biết nắm lấy là như vậy. Tâu đại vương, điều này cũng đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Này các Tỷ-kheo, ta nói rằng niệm có ích trong mọi trường hợp.’”
“Ngài thật khôn khéo, thưa ngài Nāgasena.” Câu hỏi về dấu hiệu của niệm là câu hỏi thứ mười ba.